Ik wilde zeggen: stil maar, morgen is alles weer normaal

Jeanne Prisser bericht over wat zich afspeelt in de voorhoede van de beeldende kunst. Deze week: de wereld verpixeld en foto's van onalledaagse uitspattingen.

Judy Crook van Jennifer Steinkamp, op New Horizons in het Fries Museum.

Leeuwarden, 10 januari

Ach, de charme van oude videospelletjes. Een gezicht bestond uit tien roze pixels, een oog uit twee zwarte. Drie bruine erbij voor een snor. Vijf rode voor een pet. Het was simpel en lekker knullig, totdat computers sterker werden en graphics realistischer en we gezichten kregen waarin elke snorhaar onafhankelijk van de rest bewoog. In weerwil van die perfectie programmeren sommige ontwerpers nu weer bewust rudimentair, zo leerde ik laatst uit een documentaire over het fenomeen. Het modernisme, bedacht ik toen, heeft de games bereikt.

Tot zover de artistieke evolutie van het videospel (dat archaïsche woord verraadt mijn leeftijd). Er is ook een financiële. Hoe de gamesmarkt binnen enkele decennia uitgroeide tot miljardenindustrie, compleet met conferenties, jargon, specialistische pers en iconen. Super Mario, de dwergachtige loodgieter, wordt denk ik door meer mensen gekend dan Rembrandt van Rijn. Mario's geestelijke vader, de Japanner Miyamoto, heeft een bereik waar hedendaagse schilders slechts van kunnen dromen. Deze wereld duikt steeds vaker op in musea, ook in Nederlandse. Het Rijksmuseum Twenthe wijdt binnenkort een expositie aan het sublieme in games; het Fries Museum heeft er nu een in huis over de kruisbestuiving tussen games en de beeldende kunsten: New Horizons.

Die kruisbestuiving is een feit. Game-ontwerpers hebben zich altijd al laten inspireren door kunstenaars, in het bijzonder die van het romantische en/of wiskundige soort, de makers van unheimisch uitgestrekte landschappen of Escherachtige constructies; jonge kunstenaars op hun beurt gebruiken soms de blokkerige graphics en metalen geluidjes van oude videospellen. Een redelijk interessante uitwisseling die hier een aardige tentoonstelling oplevert.

Twee werken staken er bovenuit. De eerste is een hilarische en goed gemaakte film waarin New York verpixeld wordt (Pixels, Patrick Jean). En verpixeld betekend hier ook echt verpixeld. Er vallen Tetris-stenen tussen de wolkenkrabbers. Pacman doet zich tegoed aan hele metrostations. Donkey Kong gooit tonnen naar beneden vanaf het Empire State Building. Uiteindelijk verandert de wereld in één alomvattende pixel (een blauwe). Deze film en eentje van Harun Farocki over het toenemend realisme in games beklijven hier. De rest steekt er wat bleekjes bij af.

Een van de redenen daarvoor is het in-de-speelhal-zonder-zakgeld-gevoel. De stills, pastiches en demo's op deze expositie bieden vaak minder plezier dan de originele games. Neem zo'n video van Cory Arcangel: vier pixelwolkjes tegen een blauwe lucht. Er waren tijden dat ik ze dagelijks zag, maar dan vergezeld van schildpadden, knipperende vraagtekens en een frenetiek springende loodgieter. Waarom zou je daar een uitgeklede variant van maken? Wat is daar aan?

Informatie

Friso Spoelstra Devils and Angels, Gemak, Den Haag, t/m 24/1, publicatie 29,50 euro

New Horizons: de kunst achter games Fries Museum, Leeuwarden, t/m 22/3

Den Haag, 14 januari

Verkleedfeestjes, live-action role playing - ik heb het nooit begrepen. Ooit heb ik in een vlaag van verstandsverbijstering ja gezegd op een uitnodiging voor een Lord of the Rings-marathon in een grootstedelijke bioscoop. Erger nog dan bijna 9 uur in de perverse poppenogen van Elijah Wood te moeten wegzinken, waren de pauzes tussen de films. Als niemand minder dan mezelf baande ik me een weg door horden gewapende orks en grommende hobbits, wanhopig zoekend naar de wc en een blik van verstandhouding van iemand die zich in deze parallelle wereld net zo anders dan de rest voelde als ik.

Van de week meende ik die blik eindelijk gevonden te hebben. In galerie Gemak in Den Haag zag ik foto's van Friso Spoelstra. De fotograaf bezocht de afgelopen tien jaar rituele feesten in zestien verschillende Europese landen en legde die vast, waarvoor hulde. Fotografen zouden vaker antropologie moeten bedrijven.

Sunderums op Terschelling. Onderdeel van de tentoonstelling van Friso Spoelstra in GEMAK. Beeld Friso Spoelstra

Spoelstra bezocht het feest van de Kukeri in Bulgarije, waar de mannen verkleed gaan als harige yeti's. Hij was op Ameland voor het geheimzinnige Sunderklaas, waar (opnieuw) de mannen één avond per jaar schaapswollen monsters met knuppels zijn en kleine kinderen schrik aanjagen. In Roemenië voor Baba Luda, (uiteraard) een man met een grote houten piemel die de facto het land zou moeten bevruchten, maar liever jonge vrouwen achterna zit -- wat wellicht nog op hetzelfde neerkomt ook.

Prachtige foto's, daar niet van, maar god wat een ellende. Op zo'n feestdag, achter zo'n masker, onder het mom van Religie, Volksgebruik en Traditie, is volstrekte bandeloosheid blijkbaar het hoogste goed. Het perfecte excuus om te ontsnappen aan de alledaagse sleur.

Maar ik wilde niet ontsnappen. Ik zocht tegen de stroom van gekkigheid in naar het gezicht van de rede, naar iets herkenbaars, iets banaals voor mijn part, en vond het uiteindelijk in Letland. Daar fotografeerde Friso Spoelstra de viering van midzomernacht in Piltinkalns. Gemoedelijk feest: lieve blote mannen duiken er een meer in en er is een groot, totaal ongevaarlijk vuur, waar verklede mensen hand in hand omheen dansen. Toch zag de fotograaf (ere wie ere toekomt) in al die Noord-Europese kneuterigheid iemand die plotseling tot het inzicht was gekomen dat hij niet meer wilde meedoen.

Dat was althans wat ik las in de vermoeide blik van een Letse man met een pruik van eikenbladeren en margrieten op zijn hoofd. Nu beschouw ik knuffelen als een volstrekt overbodige uitvinding, maar deze man wilde ik graag een paar keer op zijn rug kloppen. Ik wilde zeggen: stil maar, morgen is alles weer normaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden