Ik wil niet dat het zo is en dus is het niet zo

Niet iedereen kan zich 21 mei 2011 nog herinneren, maar dat was de Dag des Oordeels volgens Harold Camping, christelijk radiotycoon in de VS. Onlangs zag ik een documentaire over Campings adepten, die in de weken vóór 21 mei anticipeerden op het einde van de wereld door huizen te verkopen, spaargeld uit te geven en afscheid te nemen van dierbaren. Slechts vijf minuten waren geschoten ná 21 mei, terwijl het volgens mij toen pas interessant werd.


De Amerikaanse psycholoog Leon Festinger deed ruim een halve eeuw geleden wat in de documentaire niet gebeurde. Begin 1954 las hij over ene Dorothy Martin die in contact stond met de planeet Clarion en op aarde een zondvloed voorzag op 21 december 1954. Festinger volgde elf van Martins adepten ná 21 december 1954 en zag bevestigd wat hij vermoedde: de meesten hadden te veel in hun overtuiging geïnvesteerd om die nog te kunnen opgeven. In plaats van onder ogen te zien dat ze waren opgelicht, wentelden zij zich in Martins uitleg dat de zondvloed was uitgebleven dankzij het licht van haar volgelingen. Leon Festinger is de aartsvader van de term 'cognitieve dissonantie'. Hij wordt geëerd in Vatbaar voor illusies van Mattijs Joosten, die als 'zelfstandig trainer en adviseur mensen helpt meer rekening te houden met denkfouten en drogredenen'.


Voor Vjatsjeslav Molotov, acoliet van Stalin, komt dit werkje te laat. Hij had wat hulp van de denkfouttainer kunnen gebruiken. Tot zijn dood in 1986 vond hij dat de deportatie van zijn lieve vrouw Polina op orders van Stalin noodzakelijk was geweest voor de revolutie waaraan Stalin zo inspirerend leiding had gegeven. Mira Markovic, weduwe van Slobodan Milosevic, kan nog wel bij Joosten in therapie. In de jaren '90 sprak zij in columns in Servische damesbladen haar afschuw uit over de oorlog in Bosnië. Kon zij dat niet beter doen in het echtelijk bed, waar die oorlog werd aangestuurd?, vroegen velen zich af. Nee, vond zij: haar lieve man had met die oorlog niets te maken. Ik wil niet dat het zo is en dus is het niet zo. Dichter bij huis: als ik Gerd Leers was, belde ik Joosten nu om variërende cognities inzake Mauro even rustig door te praten. We kunnen de wenkbrauwen fronsen over stalinisten, CDA-ministers en volgelingen van paranormale vrouwen - er zijn weinig mensen die niet vroeg of laat in hun leven met cognitieve dissonantie te maken krijgen, als ze te veel in een liefdesrelatie hebben geïnvesteerd of als ze te ver zijn meegegaan in de koers van een werkgever om nog met behoud van waardigheid een pand te kunnen verlaten.


Onderkennen dat we onszelf oplichten gaat ons niet makkelijk af. Voor cognitieve dissonantie geldt wat voor zoveel andere dingen geldt: we nemen het makkelijker bij anderen waar dan bij onszelf. Joosten behandelt onze 'ingebeelde superioriteit' in een apart hoofdstukje. Zo geloven bijna alle autorijdende mensen dat zij bij de beste 50 procent van de chauffeurs horen (ikzelf ook). Interessant: ook denkbeeldige superioriteit zien we meestal niet bij onszelf. 'Mensen hebben ook last van denkbeeldige superioriteit ten aanzien van hun eigen vatbaarheid voor denkbeeldige superioriteit', concludeert de denkfouttrainer.


Mattijs Joosten: Vatbaar voor illusies - Of hoe Sinterklaas zelfs zich vergiste.

Scriptum; € 16,95.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden