'Ik wil mijn halve eeuw in een kastje'

Toneelschrijver Paul Pourveur ergert zich aan het eindeloos herspelen van Shakespeare...

'Alsof de wereld sindsdien niet is veranderd.' Hij schreef een stuk dat aan de hand van familiegeschiedenissen laat zien hoe de laatste halve eeuw de wereld totaal op zijn kop is gezet. 'Wij leven in een databasewerkelijkheid.'

Met een schaterlach geeft Paul Pourveur toe dat zijn nieuwste toneelstuk De moeder van de papa van de papa van de mama ...van de mama van mijn moeder inderdaad zijn meest autobiografische toneelstuk tot nu toe is. De buikpijn die de zesjarige Jozef Tomado heeft op de eerste schooldag, daaraan heeft de Vlaming zelf nog bijna fysieke herinneringen. Net als deze zoon uit het tweede van de tien gezinnen in dit familie-epos, huilde de kleine Pourveur 'van binnen', toen hij met een veel te grote schooltas plots alleen op de speelplaats stond van de kostschool van de Jezui¿eten.

En net als de tienjarige Luc uit de volgende familie in De moeder van de papa van de papa van de mama ... van de mama van mijn moeder, het gezin Catastrofe, werd de jonge Pourveur door de paters verboden tijdens de mis naar de meisjes te lonken. 'De vrouw is een serpent', hoorde hij de pastoor meermalen zeggen. 'Ze laat de man afwijken van het goede pad.'

'Toen is mijn fascinatie voor de vrouw begonnen', zegt de nu 51-jarige toneelschrijver uit Brussel. 'Als iets je zo nadrukkelijk wordt verboden, kun je het daarna alleen maar uitvergroten.' Aha, nu weten we dus waarom in al Pourveurs teksten vrouwen zo veel krachtiger zijn dan mannen. Ook nu weer in dit moederstuk dat hij schreef op verzoek van Matthijs Rvoor diens grootse afscheidsproject als artistiek leider bij het jeugdtheatergezelschap Artemis uit Den Bosch. Dit weekend gaat De moeder van de papa van de papa van de mama ... van de mama van mijn moeder (met eigenlijk 211 keer mama en papa in de titel maar dat voor het gemak afgekort mag worden tot De moeder) in premi, voor publiek vanaf acht jaar.

Zo veel autobiografische gegevens in toneelstuk, dat is uitzonderlijk voor deze toneelschrijver. Bij de zuiderburen maakte hij naam met ingenieuze scenario's voor televisieseries over heikele momenten uit de historie zoals de Belgische bemoeienis met Congo. In Nederland kent het theaterpubliek van de kleine zaal hem vooral van postmoderne toneelstukken, waarin personages altijd zo weinig mogelijk verleden met zich mee dragen. Vaak weet je niet meer dan dat ze een man en een vrouw zijn. Een 'hij' en een 'zij' die niets liever doen dan vragen stellen, hypotheses poneren, grapjes maken en banale situaties analyseren. Die flarden sprookjes en onschuldige kinderrijmpjes moeiteloos mixen met seksuele fantasieen wetenschappelijke theorie

'In mijn drama's zijn de personages meestal gestrand tussen twee wereldbeelden: een deterministisch uit de negentiende eeuw, waarin het lot en het verleden het gedrag en de conflicten uit het heden bepalen. En een niet-deterministisch uit het nieuwe millennium, waarin de onvoorspelbaarheid troef is.'

Waar zijn personages vandaan komen? Of ze kinderen hebben? Een familiegeheim bij zich dragen? In tegenstelling tot de meeste drama's uit het toneelrepertoire kom je zoiets bij Pourveuriaanse teksten niet te weten. Met stukken als White-Out (1995), De Gekwetstheid is minimaal (1997), Naar Belgrado! (2001) en Shakespeare is dead, get over it (2002) breekt Pourveur juist nadrukkelijk met de narratieve traditie van Tsjechov, Shakespeare en de oude Grieken. Als bij hen in de eerste sc een wapen zichtbaar wordt, wordt daar in het laatste bedrijf iemand mee omgelegd.

Zo niet bij Pourveur. 'Wij leven in een databasewerkelijkheid. Berichtgeving komt tot ons als een eindeloze lijst van beelden, teksten en andere data, waarin verbanden die begrip kunnen opleveren even snel uit het geheugen kunnen verdwijnen als ze ontstaan. Voor mij moet iedere tekst een relatie hebben met deze wereld waarin we leven.'

Pourveur hangt de antideterministische visie aan, dat wil zeggen, hij gelooft niet in de negentiende eeuwse gedachte dat heden volledig is te verklaren uit het verleden. Maar waarom zit zijn stuk De moeder vol met terugverwijzingen naar het leven van de schrijver zelf? 'Ach ja, eeuwenlang geloof in het determinisme wis je niet zo maar uit je genen', zegt hij. Om dan serieus in te gaan op het moment waarop Rhem vroeg een drama te schrijven over de gezinsontwikkelingen van de laatste vijftig jaar.

Het was kort na Pourveurs vijftigste verjaardag dat R- zelf ook net Abraham gezien - hem benaderde. 'Mijn dochter was net het huis uit, ik werd overvallen door het lege-nestsyndroom. Ik wilde die halve eeuw mooi afsluiten en in een kastje steken. Dit zijn ook mi¿jn vijftig jaar.' Terugblikken dus, maar niet als een soort psychotherapie, benadrukt Pourveur. Eerder als een soort toerisme door eigen herinneringen. 'Zoals je aan het eind van een vakantie nog een keer een afsluitende wandeling maakt langs de plekken waar je veel bent geweest.'

Met al zijn dagboeken - 'ik hou ze bij vanaf mijn veertiende' - en allerhande literatuur over de afgelopen vijftig jaar, toog hij naar Canada, zijn favoriete terugtrekland, om ver van de bewoonde wereld in een huisje te gaan werken. Zijn dochter voorspelde hem heimwee naar de grote stad. Maar hij bleef twee maanden, oog in oog met de uitgestrekte bossen zijn eigen verleden.

Het idee van Rom gezin een halve eeuw te volgen werd door Pourveur veranderd in een tijdsreis langs tien gezinnen die symbool staan voor de belangrijkste ontwikkelingen binnens-en buitenshuis. De rode draad wordt gevormd door oermama Lucy, die als een stem uit de evolutie alle trammelant van vrolijk, nai¿ef commentaar voorziet. Huiselijke ontwikkelingen zoals het failliet van autoritair ouderschap, de vrije moraal en de acceptatie van echtscheidingen worden in herkenbare gezinsruzies afgezet tegen maatschappelijke processen zoals de

opkomst of ondergang van het conservatisme, het consumentisme en het globalisme.

Deze vorm biedt Pourveur de mogelijkheid op een luchtige manier belangrijke gebeurtenissen uit de afgelopen vijftig jaar de voorstelling binnen te halen: de '68-revolte in Parijs, de val van de Muur, stromen azielzoekers, de sui¿cide van Marilyn Monroe - 'ik vond dat als jongen zo'n contradictie: de mooiste vrouw van de wereld die zelfmoord pleegt'.

Naar het eind is de overzichtelijke wereld uit de jaren vijftig gelueerd naar een complexe toestand waarin snelheid en multinationals de dienst uitmaken en de grens tussen goed en kwaad elke dag weer anders ligt. De jongen Jorrit uit het laatste (samengestelde) gezin Brokstuk is hyperactief. Hij mist een filter voor de drukke buitenwereld. De jongen staat symbool voor de huidige gefragmenteerde chaotische wereld, aldus Pourveur.

Deze ruimte gebruikt Pourveur in zijn stuk om bijna wiskundig te spelen met waarheid en leugen, met afgebroken verhaaltjes en halve complottheorie 'De werkelijkheid kun je nooit met zekerheid kennen', zegt Pourveur. 'Dus hoef ik als toneelschrijver ook geen eenduidige werkelijkheid voor de sc uit te schrijven.'

Regisseurs hebben nog al eens moeite met zijn abstracte teksten zonder regie-aanwijzingen, het summiere verhaal en de geheimzinnige personages. Wie echter 'om is', zoals de Arnhemse theatermaker Willibrord Keesen en de Bossche Matthijs Rvan Theater Artemis, ontdekt bij Pourveur ritmische structuren die de toeschouwer een grote vrijheid van denken laten. 'De gedachten van de toeschouwer moeten binnen het stuk kunnen ontwikkelen. Ik probeer altijd wel een soort huid te geven aan de tekst.'

Bovendien dwingt Pourveur zichzelf om iedere toneeltekst te plaatsen in een decor van ontwikkelingen in de wereldorde. Daarom is hij ook zo fel gekant tegen alle heropvoeringen van klassieke drama's van Shakespeare en de Grieken. 'Theatermakers kennen aan Shakespeares stukken een actualiteitswaarde toe die uit den boze is. Ze pretenderen dat zijn teksten uit de zestiende eeuw verklaren hoe machtssystemen anno 2004 in elkaar zitten.'

Terwijl de goede man in een feodaal tijdperk leefde. 'Dat heeft niets te maken met de conflicten op de Balkan of de genocide in Rwanda. Dan zeg je dus eigenlijk dat de wereld sinds de middeleeuwen niet is veranderd: de onveranderlijke mens in een onveranderlijke wereld. Dat vind ik grof om te beweren. Het feit dat er universele waarheden of wetmatigheden zouden bestaan is toch wat achterhaald.'

Het gaat hem niet om de kwaliteit van Shakespeares werk zelf. Hij richt zijn pijlen op de ambitie van regisseurs om de huidige tijd de duiden aan de hand van de visie van de Grieken op het noodlot of Shakespeare opvattingen over liefde en haat. 'Ondertussen hebben we in de vorige eeuw toch echt de vrije wil ontdekt. Ik beschouw het veelgeroemde megaspektakel Ten Oorlog van Het Toneelhuis als grootste miskleun. Dat pretendeerde iets te maken te hebben met de jaren negentig. Maar waarom moet je Shakespeare perverteren om iets over Rwanda uit te leggen? Je komt alleen maar tegemoet aan het nostalgisch verlangen van mensen naar klassieke denkbeelden. Het is spijtig dat theater zo'n band heeft met het verleden.'

In zijn jongste (volwassenen)toneelstuk Shakespeare is dead, get over it voor de Arnhemse groep Keesen & Co, die geregeld nieuw drama van de Vlaming speelt, werkte Pourveur dit standpunt over actueel theater schijnbaar hilarisch maar ondertussen verraderlijk serieus uit. De werktitel was niet voor niets Shakespeare is dood. Laten we erover ophouden en weer met belangrijke zaken bezig gaan. Dat andere theatermakers daar niet van overtuigd zijn, blijkt uit het feit dat terwijl Pourveurs Moeder in de voormalige Interpharm-fabriek in Den Bosch wordt gespeeld, een paar deuren verderop bij de Wetten van Kepler net een nieuwe Shakepeare-regie in premi is gegaan. De tweede deze week. Over de bekende thema's:liefde, macht en overspel.

Maar Pourveur is niet alleen realist, ook een romanticus, daarom acht hij menselijke mythe van de liefde even hoog als kennis van de wetenschap. De Vera die in De moeder de tienjarige Luc uit het gezin Catastrofe zijn eerste zoen bezorgt, is dezelfde Vera uit de hoogbouw die in 1962 de kleine Paultje uit de laagbouw voor eeuwig laat merken dat liefde en schoonheid alleen maar liefde en schoonheid zijn als er iets is dat die liefde en schoonheid broos maakt.

Vader Catastrofe neemt zoon Luc mee naar het graf van dichter Emile Verhaeren om hem te laten lezen wat er in de tombe staat gebeiteld: 'Ceux qui vivent d'amour, vivent d'eternit(Zij die van liefde leven, leven van de eeuwigheid.) Daar heeft de kleine Pourveur ook ooit gestaan, met zijn vader. Pourveur is er laatst nog eens geweest, nu zonder zijn vader, bij de marmeren kist die uitkijkt over De Schelde. 'Al zijn mijn laatste drie, vier relaties niet tot een goed einde kunnen brengen, ik zal tot mijn laatste snik verliefd zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden