'Ik wil een keuken, ik wil zorgen'

Die malle meid van Roosen. De een verklaart haar voor gek, de ander valt voor haar aanstekelijke grilligheid. Sinds een bezoek aan Afrika worstelt ze met haar vrouw-zijn....

HEIN JANSSEN

OP HET tafeltje ligt een schrift waarin ze net heeft zitten tekenen: een veld vol jubelende boterbloemen en daaronder een wirwar van spinnewebben. Bij de bloemen staat RATHER, bij de spinnewebben THAN. Liever bloemen dan spinnewebben - dat is de blijmoedige levensfilosofie van Adelheid Roosen. Of ietsje ingewikkelder gezegd: 'Speel het spel. Breng je werk in gevaar. Wees niet de hoofdpersoon. Zoek de confrontatie. Maar doe het onopzettelijk. Vermijd bijbedoelingen. Verzwijg niet. Wees week en sterk. Wees slim, steek je nek uit en veracht de overwinning.' Een tekst van Peter Handke, aangeleverd door actrice Maartje Nevejan, uit de theatershow 'Niet Gesnoeid' waarmee Adelheid Roosen samen met Karin Bloemen, Leoni Jansen, Ricky Koole, Carolyn Watkinson en Rock-E Harrell nu door het land trekt.

Roosen heeft het druk. Tussen theater en televisie, tussen fax en antwoordapparaat moet ze ook nog het cynisme bestrijden waaraan deze wereld ten onder dreigt te gaan. Voor de Novib was ze onlangs langdurig in Afrika, een reis waarover zij voor de RVU een tv-documentaire maakt. Niet Gesnoeid is behalve dè muzikale belevenis van dit seizoen ook een onverbiddelijke hit van Middelburg tot Groningen.

Adelheid Roosen hoeft maar twee keer in een tv-programma te verschijnen en iedereen heeft er weer een mening over, over die malle meid van Roosen - de een verklaart haar voor gek, de ander valt voor haar aanstekelijke grilligheid.

Vooralsnog heeft Afrika haar kijk op het leven grondig veranderd. Ze heeft in vijf landen Afrikaanse vrouwen gevolgd die een nieuwe vorm van ontwikkelingshulp proberen op te zetten.

Roosen: 'Wat is nou in godsnaam hulpverlening, die vraag was mijn uitgangspunt en ik kwam uit bij: ik wil nu wel eens aan hen vragen wat zij vinden dat wij verloren zijn. Dus Afrika nu eens niet laten zien aan de hand van plaatjes van kinderen met vliegen op hun gezichtjes, maar bij die vrouwen in de keuken kruipen en met ze praten over mannen en werken en kinderen. Het heeft te maken met de feminisering van de armoede. Stop het geld niet meer in waterputten en bruggen alleen, maar investeer ook in mensen, in vrouwen omdat in de Derde Wereld vrouwen de basis van de samenleving zijn - het baren, het voeden, het werken op het land, het is allemaal in hun handen.

'Als ik op zoek ga naar de definitie van vrouwelijke kracht, dan merk ik dat ik me met mijn 36 jaar en anno 1995 van binnen geneer, dat ik een soort angst voel over wat we bereikt hebben en ook over de hoon en het cynisme waarmee de rest van de wereld klaar staat.'

Roosen bedoelt dat ze ervaren heeft dat de vrouwen in Afrika een aantal krachten hebben behouden zoals de verankering in de traditie, de verankering in het moederschap die westerse vrouwen hebben verloren.

'Ik ben een vrouw van 36, die oprecht niet weet of ze kinderen wil. In Afrika ben ik bij die vrouwen letterlijk in de keuken gaan kijken en ik voelde me een meisje van 16. Zij vinden dat wij bevrijd zijn op een manier die wijzelf fantastisch vinden, maar die helemaal binnen de mannelijke norm past, die helemaal verankerd is in de consumptiemaatschappij. Intussen hebben wij onszelf verloren, zijn we losgeraakt van de zorg.

'Het zorg-principe heeft zijn waarde verloren. De vrijheid die wij met elkaar gecreëerd hebben, kun je die nog dragen? Dat is de vraag. Nu we die vrijheid hebben, moeten we onze mond houden, maar ik raak in verwarring omdat ik het niet meer weet. De stem van de vrouw in Afrika kan een verzachtende, troostende, helende aanvulling zijn op de gefeminiseerde westerse samenleving.'

Herwaardering van de zorg, daar pleit Adelheid Roosen impliciet voor. Na haar eerste bezoek aan Afrika schreef ze in het subsidieverzoek aan de Novib: 'Ik voel me niet gedragen, ik voel me geen logisch onderdeel van iets, behalve de dingen waar ik me in paniek aan vastklamp. Ik heb nooit tijd, ik voel me geen moeder zonder het letterlijk te hoeven zijn, ik voel me zelden een vrouw in de mooiste zin van het woord - dat een man zegt: kijk, daar loopt een vrouw, als totaliteit uitgesproken, als veelheid, als kracht op zichzelf, als een andersoortig talent.

'Ik hoorde mezelf nadat ik een week thuis was tegen twee vrienden zeggen: als jullie me nu even niet verkeerd begrijpen - ik wil terug naar het aanrecht, ik wil een keuken, ik wil zorgen, ik wil kinderen. Als ik dit tien jaar geleden had gezegd, dan was het mis met me gegaan, dan was ik in slaap gesust en afhankelijk geworden.

'Het feminisme, geen kwaad woord erover, maar ik wil verder. In die zin wil ik terug, ik wil terug naar mijn eigen bron, naar mijn eigen talent. Waarom zijn de keukens in jullie ogen niet gelijk aan de Tweede Kamer, aan de vakbondsvergadering of aan de Raad van Bestuur van Philips? Waarom heb ik me kapot moeten werken om een poot tussen de deur te krijgen, van een deur waar ik helemaal niet doorheen wil.'

DEZE verwarring is ook onderdeel van het theaterprogramma Niet Gesnoeid, dat Roosen maakte met Leoni Jansen en Titus Tiel Groenestege. In Niet Gesnoeid zingen vijf vrouwen en een meisje zich door hun vreugde, verdriet en twijfels heen, met nummers van Sting en Ramses Shaffy, van Bette Midler en George Michael. Het is een schitterende show over afscheid nemen, over trouw zijn, over vriendschap. Karin Bloemen zingt With a little help from my friends zoals alleen La Bloemen dat kan. Roosen zingt Zo Eenzaam en Leoni Jansen troost haar met Vleugels van mijn vlucht. Dat moment, dat ervaren van die lotsverbondenheid, dat is een zeldzaam mooi moment.

Niet Gesnoeid gaat ook over overdracht van vrouw op meisje, en dat moet kennelijk al als je nog maar 36 bent.

Roosen: 'Absoluut, ja absoluut! Als ik naast Ricky sta die net 22 jaar is, voel ik me een oud wijf. Niet op de manier van: o god, nou kan ik die minirok niet meer aan, maar toch een oud wijf. Daarom dien ik overdracht te plegen, ik dien gewoon informatie te geven, gevoelens te delen - meid, lak je tenen, hars je benen! Je moet je niet opmaken, je moet je verven. Je moet niet strijden, je moet je tooien - bepoeder je billen, bewierook je borsten!

'Dus niet: hoe maak je het vrouwelijke element voor de man aantrekkelijk door weer op zo'n Hunkemöller-foto je lingerietje van ¿ 15.95 te tonen, maar wel: hoe benadruk je je eigen schoonheid en geef je je innerlijke kracht aan de buitenkant vorm, zodat iedereen ziet dat je voor het leven te hebben bent, maar alleen voor het léven.'

In Niet Gesnoeid is behalve Afrika ook de maagd Maria een belangrijke inspiratiebron. De Maria-litanie (Moeder van God, Troosteres van de Bedroefden, Morgenster et cetera) wordt zelfs helemaal voorgedragen.

Roosen: 'De mannen van de wereld hebben iets heel goeds gedaan: ze hebben een paus gecreëerd en dat is verrekte slim van ze, mes compliments! chapeau! De vechter in mij zegt dan: Hup, morgen institutionaliseren wij Maria, wij zetten haar gewoon naast de paus neer. Maar het wijze kind in mij zegt: niet doen, want Maria is tenminste schoon gebleven, die lijdt niet aan de schaduwen van de wereld.'

Overigens staat Maria op de voorkant van het programmaboekje, maar een wolf met gevaarlijke tanden staat op de achterkant. Roosen las ooit over een studie van een biologe waaruit bleek dat het wolvengedrag het dichtst staat bij dat van vrouwen: het werpen, het verzorgen, het opvoeden, maar daarnaast ook de assertiviteit om de grens af te bakenen - en te vechten als het er op aankomt.

ROOSEN: 'Wat ik voor vrouwen zou willen verwerven, is het Maria-principe èn het wolf-principe. Maria staat voor niet wijken voor het cynisme, niet wijken voor de schaduw en niet wijken voor de hoon, maar gewoon zeggen: ik blijf zorgen, ik blijf troosten, ik blijf met een open hart naar de wereld kijken, naar mijn vrienden en vijanden - nee, ik ga niet opzij voor het cynisme. De andere kant is die van de wolf, dat je soms met agressie in moet grijpen als je grenzen worden bedreigd, dat je dan je tanden moet laten zien, een knauw moet geven. Maria is Ja en de wolf is Nee en beide komen ze uit het hart.'

Niet Gesnoeid is in de pers goed ontvangen, hoewel Jacques d'Ancona de show in het Nieuwsblad van het Noorden vergeleek met een kippenhok en Patrick van den Hanenberg in de Volkskrant schreef dat hij niets moest hebben van het New Age-gezwets van Adelheid Roosen. 'Zingen, dames, zingen', was zijn conclusie.

Roosen: 'Dat kippenhok van d'Ancona heb ik als een compliment beschouwd! En die andere reacties, ik denk dat het met angst te maken heeft, misschien houden ze niet van vrouwtjes die hun mond opentrekken. In de show zeg ik ergens: Ik heb de liefde verloren, die zich verheugt. Dat is wat veel journalisten doen, de vreugde niet meer toelaten, klats! kop dicht maar wel 's avonds stiekem de tranen in je kussen, of je neukt ze eruit. Alles is van het gevoel afgesneden. Maar wie zegt er: joh, mag ik 'ns effe naar de kwaliteit van die stukjes kijken?

'Ogenschijnlijk lijkt het cynisme aan de winnende hand en dat is iedere dag weer een flinke heuvel die genomen moet worden. Dat is jammer, want uiteindelijk lig je twee minuten voordat je sterft op de snelweg of in bed, en dan is er maar één iemand die je op dat moment zal aankijken en dat ben je zelf. Als je terugkijkt en de compromissen telt en de stukjes die je uit je hart hebt gesneden, is er maar één iemand die het hardst huilt en dat ben je zelf.

'Daarom kies ik voor de boterbloemen en niet voor de spinnewebben. Maar het lijkt wel of er gêne bestaat over die bloemen, het is kennelijk te plat tranen in je ogen te krijgen om een bos narcissen, het is te plat om twee konijnen aan de kant van de weg te zien en dan te stoppen met de auto en zeggen: kijk nou, twee konijntjes! Nee, het moet altijd gaan over wat je plannen zijn en hoe hoog je bankrekening is.'

In die zin is ze zich rot geschrokken van de uitslag van de verkiezingen van vorige week, waarbij de VVD als de grote winnaar uit de bus kwam, met items als minder ontwikkelingshulp en een strenger asielzoekersbeleid.

Roosen: 'Ik reageer daar dubbel op: het baart mij verschrikkelijke zorgen, en omdat het mij zorgen baart splits ik mezelf af. Ik ga buiten de samenleving staan en denk: het zal mijn tijd wel duren. Ik blijf dan liever op de parkeerplaats van het leven, ik ga niet op de grote weg rijden, ik rij hooguit een stukje op de ventweg mee. En dan neem ik snel een rotonde om door te schieten naar die picknickplaats onder de eik, en daar ga ik met al die mannen en vrouwen en kippen en konijnen doordrabberen over wat ik denk dat de essentie van het leven is.

'Ik zou willen geloven dat Bolkestein een geheim bij zich draagt en dat geheim zou het volgende kunnen zijn: zou hij zo veel deemoed met de wereld hebben dat hij de beschimpingen draagt, maar intussen een truc uithaalt om de CD om zeep te helpen? Dat is mijn meest positieve gedachte over hem, en het is de enige vraag die ik hem zou willen stellen.'

De schraalheid van hoe hier nu over Noord-Zuid wordt gedacht, vindt ze in schril contrast staan met de noodzaak anders met de hulp aan arme landen om te gaan. Roosen vindt met de Afrikaanse vrouwen dat je pas kunt geven als je ook kunt ontvangen. Maar alle goede bedoelingen hebben een schaduwzijde.

De afgelopen week heeft ze de VN-conferentie in Kopenhagen bezocht en over de feminisering van de armoede gesproken: door de conferentiegangers werden vierduizend escort-girls aangevraagd. Roosen: 'Vierduizend, mind you! Nou ja, cynisch zou je kunnen zeggen dat er dan tenminste weer werk is voor vierduizend vrouwen. Tja, hoe paradoxaal is het leven. . . hoe verzin je het, het lijkt wel een Monty Python-sketch.'

In de nabije toekomst zal Adelheid Roosen misschien daadwerkelijk naar de Tweede Kamer stappen en daar de boel opentrekken. Net zoals ze nu regelmatig debatten houdt in bedrijven over het thema Leiderschap. En dat alles met die twee zinnen van Peter Handke in het achterhoofd: Beslis alleen met hartstocht. Misluk rustig.

'Pijn is het ergste niet, erger is ontroostbaar zijn', zegt ze ergens in Niet Gesnoeid. Roosen: 'Wij krassen en schrappen en gummen en jiffen alles wat met pijn en daardoor met dood te maken heeft uit ons bestaan weg, net zo lang tot we pamper-achtige wezentjes zijn. Maar de pijn, de depressies, het liefdesverdriet zijn er ook om te onderzoeken wat dat over jezelf zegt. Waar heb ik fout gegokt? Waar heb ik mijn schaduw niet gezien? Dat zijn de vragen die er toe doen. Je moet niet alles wegmasseren, je niet meteen laten temmen.'

Of zoals een oud Russisch spreekwoord luidt dat bijna onopvallend tussen Maria en de wolf in het programmaboekje is opgenomen:

'De getemde wolf droomt altijd van het bos.'

Niet gesnoeid is tot en met 15 april in het land te zien.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden