Ik wil alles leuk en nat en nieuw en snel en sensationeel

Houdt u vast. We gaan snel vandaag. Zit u in bad? Volgens een obscuur lezersonderzoek leest 23 procent van de lezers de krant in bad....

Ik wou dat ik ook in bad zat. Ik ben in een jeugdige bui vandaag en wil alles leuk en nat en nieuw en snel en makkelijk en sensationeel. Ik heb schoon genoeg van die cultuurpessimistische verhandelingen die ons dwingen tot de bedaagdheid en bedaardheid van het conservatisme. Waarom dat krampachtige verzet tegen nieuw? Waarom zou niet alles in het leven nieuw en snel en sensationeel mogen zijn? Vandaag zoek ik sensatie en terwijl ik het badwater laat stromen lees ik voor het eerst in mijn leven Roland Barthes: Het plezier van de tekst.

Eindelijk een tekst te pakken waar de vrolijkheid vanaf spat.

'Het woord', schrijft Barthes, 'kan onder twee tegengestelde, beide even buitensporige voorwaarden erotisch zijn: als het uitentreuren wordt herhaald, of omgekeerd, als het onverwacht, door zijn nieuwheid verrukkelijk is (in bepaalde teksten schitteren de woorden, het zijn verstrooiende, ongepaste verschijningen - doet er niet toe of ze pedant zijn).' Tegenover mijn werkkamer stroomt het bad schaterend en proestend vol en ik gooi er twee felblauwe bruisballen in.

De traditie van de vitaliteit is in dit nieuwe millennium lang niet zo sterk aanwezig als de traditie van het zuchten en steunen. We staan aan het begin van een gloednieuw tijdperk en we zuchten dat de ondergang voor de deur staat. We leven op de klokslag van een hypermodern seizoen en we steunen dat we in crisis zijn. Vergeet niet: toen Oswald Spengler aan het begin van de twintigste eeuw de ondergang aankondigde in Der Untergang des Abendlandes - toen José Ortega y Gasset in De opstand der horden even later waarschuwde voor de massacultuur - toen was de kunst juist bezig los te barsten in de individuele vrolijkheid van tetterende kleuren en razendsnelle vormen. Alles nieuw en ademloos en sensationeel.

Waarom kom ik tegenwoordig in intellectuele beschouwingen die twintigste eeuw dan steeds tegen in de gedaanten van Spengler en Ortega y Gasset op hun allerzwartst? Waarom omarmen we niet de twintigste eeuwse traditie van Picasso, de traditie van het nieuwe? In 1973 schrijft Roland Barthes in Le Plaisir du Texte: 'Om te ontsnappen aan de vervreemding van de huidige maatschappij rest alleen nog dit middel: de vlucht naar voren: iedere oude taal is onmiddellijk gecompromitteerd, en iedere taal wordt oud zodra ze herhaald wordt.'

Hier in bad, in een wolk van jasmijn, in een damp van jeneverbessen, lees ik Le Plaisir du Te x t e niet degelijk van begin tot eind, maar zoals Barthes zelf zegt: 'Ik ren, ik spring, ik kijk op, ik duik er weer in.' Met mijn hoofd onder water ben ik niet ongevoelig voor alles wat naar crisis zweemt, integendeel, ik deel de zorgen over de dominantie van de macht en van de massa. Maar het standaardverhaal over die zorgen begint langzamerhand wel te vervelen. Ik wacht met ongeduld op het moment waarop we ons losweken van die oude woorden en een zin ontwikkelen voor het nieuwe.

Roland Barthes geeft me gelijk. De taal die heerst in de domeinen van de macht is een herhalingstaal, zegt hij. 'Alle officiële taalinstituties zijn herkauwende machines: het onderwijs, de sport, de reclame, de massapers, het populaire lied, de berichtgeving zeggen steeds opnieuw dezelfde structuur, dezelfde betekenis, dikwijls dezelfde woorden: het stereotype is een politiek feit, de voornaamste figuur van de ideologie. Daartegenover is het Nieuwe het genot.'

Vandaag wil ik dat alles bubbelt en spattert, stroomt en gorgelt. Ik wil dat het borrelt, straalt, klotst, gulpt, golft, gutst, ik wil dat het spuit en sijpelt, dat het plenst en bruist en schuimt. Ik ben in een jeugdige bui en als ik nog student was zou ik uitgelaten blij zijn dat ik tot snelheid werd gedwongen en ik zou nog veel gejaagder willen studeren dan ik zou moeten. Spengler in bed lezen, Ortega y Gasset in bad, de bijbel buiten op de terrassen en dan op zoek naar het genot van het nieuwe woord.

Want het eindeloze herhalen van oude woorden kan ook wel erotisch zijn, zegt Barthes in Le Plaisir du Texte, het eindeloze herhalen van oude woorden kan ook het genot opwekken, maar alleen dan als de herhaling formeel en letterlijk is, zoals in dwangmatige ritmen, bezwerende muziek, in litanieën, riten en herhalingen tot in het uiterste. Maar hoe hopeloos onerotisch is daartegenover de geniepige herhaling van de massacultuur:

'Men herhaalt de inhouden, de ideologische schema's, de verdoezeling van de tegenspraken, en varieert de oppervlakkige vormen: voortdurend nieuwe boeken, uitzendingen, films, berichtjes, maar altijd dezelfde betekenis.' Vandaag, omdat het voorjaar is, heb ik zin in het nieuwe millennium - zin in de betovering van het nieuwe, de mentale inspanning van het snelle, de geestdrift van het sensationele. Misschien verlangde uzelf vanmorgen ook geestdriftig naar een mengeling van intellectualiteit en zintuigelijkheid en bent u met krant en al in bad gaan zitten. Treft het dan niet toevallig dat ik middenin deze tekst ook opeens in bad zit? Ik heb weliswaar geleerd dat je geen teksten mag lezen die geschreven zijn door iemand met wie je op datzelfde moment in bad zit, maar van zulke oude, academische leesvoorschriften hoeven wij ons vandaag niets aan te trekken. Vandaag ontwikkelen we nieuwe!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden