'Ik weet alleen dat ik mijn valse paspoort moet vernietigen zodra ik in Duitsland ben geland'

Elke Syriër in Istanbul weet dat een boottocht naar Europa sinds de Turkije-deal tot niets leidt. Wie de smokkelaars kan betalen, stapt nu met een vals paspoort op het vliegtuig. 'Ik moet mijn baard afscheren, dan lijk ik meer Europees.'

Syrische vluchtelingen aan het werk als kapper in de wijk Capa in Istanbul, waar veel Syriërs wonen Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Over een week zit hij in Duitsland; dat heeft zijn smokkelaar hem verzekerd. 'Ik ga met het vliegtuig, meer weet ik niet.' Zenuwachtig beent de 27-jarige Syriër in zijn zomerse short door het piepkleine falafelzaakje in de Syrische wijk Capa in Istanbul. Hij is twee dagen eerder in Istanbul aangekomen en wacht nu op verdere instructies die hem via loopjongens worden doorgespeeld. 'Het is heel geheimzinnig allemaal. Ik geloof dat ik nu pasfoto's moet inleveren voor een vals paspoort.'

De Syriër - 'noem me maar Mohamed' - is een jaar eerder gedeserteerd uit het regeringsleger van Assad. 'Ik kon na zes jaar eindelijk ontkomen toen de rebellen Idlib hadden ingenomen. Mijn familie daar is nu veilig.' De rest van zijn familie, die eerder naar Duitsland is gevlucht, regelt zijn overtocht. 'Zij hebben alles geregeld met de smokkelaar in Duitsland en ze betalen hem ook: 5.500 euro. Mij vertellen ze zo min mogelijk. Ik weet alleen dat ik mijn valse paspoort moet vernietigen zodra ik in Duitsland ben geland, en asiel moet aanvragen op mijn Syrische paspoort.'

Reizigers richting Europa met valse papieren werden vorig jaar opgepakt op de luchthaven Istanbul Atatürk, 17 procent meer dan het jaar daarvoor.

Een rechtstreekse vlucht van Turkije naar Europa is de nieuwste aanbieding in de smokkelbrochure. Voor Syrische vluchtelingen die het niet meer uithouden in Turkije, is het de enige uitweg nu Europa na de vluchtelingenhausse van 2015 zijn grenzen potdicht houdt. Elke vluchteling in Turkije weet inmiddels dat de bootreis richting Europa onverbiddelijk eindigt in een uitzichtloos verblijf in Lesbos of een ander Grieks eiland. 'We horen dat mensen er zelfmoord plegen, zo wanhopig zijn ze', zegt Liam, een 26-jarige Syriër die illegaal in Turkije verblijft.

Liam heeft het na twee mislukte pogingen in 2015 opgegeven om Europa te bereiken. 'Smokkelaars zijn niet te vertrouwen', weet hij nadat ze de eerste keer hadden gelogen over de bestemming en ze hem bij een tweede poging bijna lieten verdrinken op een lekke boot. Nu probeert hij zo goed en zo kwaad als het kan met zijn vader te overleven in Istanbul. Terug naar Syrië, waar zijn moeder nog woont, kan hij niet meer als 'vijand van het regime', de poort naar Europa is definitief gesloten: zijn geld is op, de prijs voor een smokkelaar is opgelopen tot het voor hem astronomische bedrag van ruim 5.000 euro.

Syrische vluchtelingen in een restaurant in de wijk Capa in Istanbul Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Falafelzaakje

In Turkije wonen ruim 3 miljoen Syriërs, waarvan slechts 10 procent wordt opgevangen in kampen. De rest probeert het net als Liam op eigen kracht te redden in grote steden als Istanbul. Dat gebeurt met wisselend succes: er zijn de schrijnende verhalen van families die worden uitgebuit door Turkse huisjesmelkers en fabriekseigenaren of van wie de kinderen al jaren niet naar school gaan en op straat plastic en ijzerwaren bij elkaar moeten scharrelen om te overleven. Maar anderen zijn er in geslaagd een nieuw bestaan op te bouwen; ze hebben een baan gevonden of zijn een eigen zaak begonnen.

Hashem (45) heeft met zijn laatste spaargeld het minuscule falafelzaakje in Capa kunnen openen, waar hij niet alleen zijn eigen gezin van onderhoudt maar ook dat van zijn gesneuvelde zwager en schoonzoon. 'Ik zou het niet meer in mijn hoofd halen om naar Griekenland te gaan. Dan zit je daar vast en waar moet je dan van leven?' Ook voor zijn Iraakse buurman Falah, die een supermarktje runt, is het momentum voorbij. 'Ik kan eindelijk rondkomen van mijn winkel, mijn vier kinderen gaan naar school. Ik ga dat niet allemaal meer op het spel zetten.'

Maar voor wie geld heeft en niets te verliezen heeft, is er nu de nieuwe veiliger smokkelroute via de lucht. Het Europese grensagentschap Frontex bevestigt de toename van illegale vliegreizigers naar Europa. Vorig jaar werden 620 mensen opgepakt met valse papieren op de Turkse luchthaven Istanbul Atatürk, 17 procent meer dan het jaar daarvoor. Maar de toename is nog groter binnen de Schengenzone dan van buiten, zegt woordvoerster Ewa Moncure vanuit Warschau. 'In het eerste kwartaal van 2017 zijn beduidend meer Syriërs met valse documenten betrapt die vanuit Griekse luchthavens naar Duitsland en Nederland probeerden te komen.' Uit de net verschenen Risico Analyse 2017 blijkt bovendien dat de kwaliteit van valse documenten sterk verbetert: het aantal mensen dat niet werd opgepakt, is dus nog vele malen hoger.

In Café Bern, een bekende ontmoetingsplek voor smokkelaars en hun clientèle in de wijk Fatih, doet de rossige Syrische student Abdulhawid (26) al kettingrokend zijn reisplan uit de doeken. Zodra hij geld van zijn familie uit Syrië heeft ontvangen, gaat hij met de boot vanuit Turkije naar een onbekend Grieks eiland. Daar krijgt hij een valse verblijfsvergunning waarmee hij naar Athene kan reizen. En dan met een vals paspoort op het vliegtuig naar Duitsland. 'Ik moet mijn baard afscheren, dan lijk ik meer Europees', zegt Abdulhawid als hij spijtig zijn imposante rode baard streelt.

In het café lopen serveersters af en aan met koffie en thee tussen met palmbomen gescheiden tafels waar mannen met elkaar smoezen onder het genot van een waterpijp. Abdulhawid twijfelt nog of hij de smokkelaar moet vertrouwen. 'Het is dezelfde die twee jaar geleden mijn broer in Duitsland heeft gekregen. Dat wel, maar het ging toen makkelijker. Hij zweert dat het goed komt; gemiddeld lukt het hem om een à twee keer per week iemand vanuit Athene met een vals paspoort naar Duitsland te laten vliegen.'

De Griekse politie bevestigt dat ze meer mensen met valse papieren heeft aangehouden richting Europese luchthavens sinds de Balkanroute via Macedonië vorig jaar maart werd afgesloten. Al leggen de Grieken liever de nadruk op de verbetering van hun controle op reizigers met valse papieren nu de mensensmokkel in dat land welig tiert. In Griekenland zijn 60 duizend vluchtelingen gestrand sinds de vorige lente; velen wenden zich ten einde raad tot smokkelaars om zich te herenigen met hun familie in het noorden van Europa.

In Griekenland zijn 60 duizend vluchtelingen gestrand sinds de vorige lente Beeld anp

Gestrand

De Palestijns-Syrische Amal (42) had graag willen doorreizen naar Griekenland om zich te kunnen herenigen met haar zoon en dochter in Duitsland. Maar zij is met haar twee jongste kinderen in Istanbul gestrand; het geld was op. 'En nu gaat alles op aan huur. Die Turken buiten ons echt uit', vertelt ze in haar appartementje in de wijk Fatih.

De Syrische burgeroorlog heeft Amals familie letterlijk uiteengerukt. Haar man is nog in Damascus, de smokkelaars bleken meer geld te vragen dan ze had gedacht. Ze kwam niet verder dan Istanbul en stuurde haar toen 14-jarige zoon vooruit naar Duitsland in de hoop dat de rest van het gezin zou kunnen volgen in het kader van gezinshereniging. 'Het gaat goed met hem, hij heeft een voogd, gaat naar school en woont met een aantal andere minderjarigen, maar hij heeft nog steeds geen verblijfsvergunning.'

Het was de ergste beslissing die een moeder kan nemen, zegt ze als ze een traan wegpinkt. 'Wie wil nu zijn zoon alleen op reis sturen? Maar als je alles kwijt bent, doe je dingen die je nooit voor mogelijk had gehouden.' Nu is al haar hoop gevestigd op gezinshereniging; de enige manier om haar gezin ooit weer bijeen te krijgen en de enige manier om haar man uit Syrië te krijgen. Terugkeren is geen optie.

Dat geldt ook voor Abdulhawid. Als student aan de apothekersopleiding in Homs kreeg hij tot drie keer toe uitstel van de dienstplicht. Maar nu moest hij eraan geloven en dus vluchtte hij. 'Moorden voor Assad' was geen optie. 'Dus hier zit ik dan', zegt hij in het smokkelaarscafé Bern, terwijl hij zenuwachtig zijn zoveelste sigaret opsteekt. 'Ik weet dat ik kan verdrinken of kan worden opgepakt door de politie, maar wat moet ik anders? Hier blijven is geen alternatief, terug naar Syrië kan nooit meer. Ik heb niets te verliezen. Dit is mijn enige hoop op een toekomst, op een veilige plek waar ik mijn studie kan afmaken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden