'Ik voorzie instabiliteit in Italië'

Elke dag stakingen. Dat kan niet lang doorgaan, waarschuwt de Italiaanse denker Gianni Vattimo. 'Voor ons betekent Europa disciplinering, geen hulp.'

'Ik kom in de verleiding om bij de Italiaanse verkiezingen eind februari op Berlusconi te stemmen', zegt de Italiaanse filosoof en europarlementariër Gianni Vattimo. Berlusconi is een joker, een ijdeltuit, een slechte komediant, een corrupte demagoog. Maar hij is tenminste geen technocraat. Hij durft tegen Europa in te gaan, waar de andere partijen braaf de directieven uit Noord-Europa gehoorzamen. 'Maar ik ben een goede christen', zegt Vattimo. 'Ik weet de verleiding te weerstaan.'


Gianni Vattimo (76) is een van de bekendste filosofen van Italië. Hij zit ook in het Europees Parlement voor de partij van Antonio di Pietro, die als rechter een bittere strijd met Berlusconi uitvocht. Vattimo is een kleurrijke figuur: postmodern filosoof, homoseksueel, een katholiek die tegen het Vaticaan is.


Onlangs was hij in Groningen voor het Lolle Nauta Forum, de jaarlijkse publiekslezing van de Groningse Faculteit Wijsbegeerte, ter ere van de in 2006 overleden filosoof en 'publiek intellectueel' Lolle Nauta. De eurocrisis brengt Zuid-Europa enorme schade toe, zo betoogde hij. Door de bezuinigingen krimpen de economieën van Italië, Griekenland en Spanje, waardoor hun schuldenlast alleen maar zwaarder wordt. Maar de eurocrisis legt ook de democratie lam.


De politiek is 'geneutraliseerd', aldus Vattimo. Italiaanse politici hebben geen andere keuze dan het uitvoeren van een bezuinigingsprogramma dat door Europa wordt opgelegd. 'Als technocratie je enige keuze is, is de democratie dood', zegt hij. Francis Fukuyama's einde van de geschiedenis is werkelijkheid geworden in Zuid-Europa: er zijn geen alternatieven meer.


Zuid-Europa moet door een moeilijke fase heen, zeggen economen. Daarna zal de situatie verbeteren.

'Dat is de belofte. Het klinkt heel katholiek. Je moet nu lijden en zult later beloond worden. Maar is het ook waar? Ik zie geen verbetering. In Italië is premier Monti nu een jaar bezig en alle indicatoren wijzen de verkeerde kant op. Fabrieken en bedrijven gaan dicht, burgers worden armer.'


Maar wat is het alternatief? Je kunt niet meer geld uitgeven dan je hebt.

'Noord-Europa zegt: jullie geven te veel uit. Maar hoe is onze schuld ontstaan? De financiële bubbel is vooral gecre- eerd door de grote banken in Duitsland en Frankrijk. Zij hebben te veel geleend aan Zuid-Europa. De crisis is dus niet geheel onze fout.


'Natuurlijk moeten we bezuinigen en onze schuld saneren. Maar daarnaast moeten we de binnenlandse consumptie stimuleren, anders zal de economie alleen maar verder krimpen. Ik ben geen econoom, ik kan ook niet precies zeggen wat er moet gebeuren.


'Ik wijs vooral op de schade die de eurocrisis aan het politieke en sociale leven toebrengt. Het geduld van de burgers is niet oneindig. In Italië heb je elke dag wel een staking, in Rome legt een demonstratie het verkeer elke dag wel een keer lam. Dat kan niet eindeloos zo doorgaan. Ik denk dat ons politieke leven meer autoritair zal worden.


'In Griekenland en Spanje treedt de politie al harder op tegen demonstranten. In de jaren zeventig hadden we in Italië speciale wetten om het terrorisme van de Rode Brigades te bestrijden. Nu hebben we economisch terrorisme: we hebben speciale wetten om aan de Europese regels te voldoen.'


De Europese Unie wil 'meer Europa' om de euro te redden.

'Voor ons Zuid-Europeanen betekent Europa disciplinering, geen hulp. Ik weet niet hoe ver we kunnen gaan met het versterken van de Europese Unie, want de mensen houden niet meer van Europa. Dat geldt zelfs voor mij, die altijd zo enthousiast was over Europa. Hoe meer de Europese Unie een technocratisch project wordt, hoe minder zij politiek levensvatbaar is.'


Is de euro dan een slecht idee geweest?

'Vroeger devalueerden we de lire als onze producten te duur waren. Daarvoor brachten mensen ook offers, maar ze begrepen het tenminste. Nu hebben ze het gevoel dat ze iets opgelegd krijgen van Europa. Voordat de euro bestond, konden afzonderlijke landen hun economische problemen op hun eigen manier oplossen. Met de euro is er één model voor al die verschillende staten.


'Ik besef nu dat de euro niet zo'n goed idee was. Maar toen de gemeenschappelijke munt werd geïntroduceerd, was ik een groot voorstander. Zoals veel Italianen was ik een federalist. We waren niet nationalistisch, omdat nationalisme de ideologie van het fascisme was.'


Schuilkelders

Het denken van Vattimo is sterk getekend door de Italiaanse geschiedenis. Als kind maakte hij het fascisme en de Tweede Wereldoorlog mee. 'Ik herinner me nog goed dat ons huis gebombardeerd werd. We kwamen uit de schuilkelder en alles was weg', zegt hij.


Na de oorlog was Italië een land waarin een autoritair katholicisme tegenover een sterke communistische partij stond. In de jaren zeventig kwam daar het linkse terrorisme nog eens bij. Als reactie op al dit ideologisch geweld propageerde Vattimo 'het zwakke denken'. Hij zag het postmodernisme als een bevrijding: het wegvallen van oude collectieve zekerheden biedt het individu nieuwe ruimte.


Curieus genoeg omhelst deze 'zwakke denker' in zijn laatste boek (Hermeneutic Communism) het communisme, in navolging van Zuid-Europese denkers als Slavoj Žižek en Alain Badiou. De term 'communisme' is bedoeld als provocatie, geeft hij toe, maar wel met een serieuze ondertoon. Omdat de grote linkse ideologieën zijn weggevallen, is er slechts één dominante ideologie overgebleven, die van de economische rationaliteit.


Bent u teleurgesteld in het postmodernisme? Heeft de bevrijding van het individu geleid tot maatschappelijke fragmentatie?

'Het postmodernisme heeft me inderdaad teleurgesteld. Burgers vormen geen gemeenschappelijke kracht meer. Daardoor wint de sterkste: het kapitaal, het eigendom.'


Wat verwacht u van de Italiaanse verkiezingen?

'De zogenoemde linkse partijen zullen wel winnen. Maar welke regering we ook krijgen, ze zal proberen Europa te garanderen dat er niets zal veranderen. Premier Monti heeft respect voor de Europese begrotingsregels in de Grondwet laten opnemen.


'Zelfs Duitsland is niet zo ver gegaan. Ik denk overigens niet dat de nieuwe Italiaanse regering lang zal blijven zitten. Ik voorzie instabiliteit, net als in Griekenland.'


Wat verwacht u nog van Berlusconi?

'De christen-democraat Andreotti maakte op zijn 82ste nog een comeback, die overigens mislukte. Maar het is dus eerder geprobeerd: de terugkeer van de mummie. Berlusconi zal niet winnen. Maar hij heeft nog een behoorlijke aanhang, juist omdat hij geen technocraat is en naar de publieke opinie luistert.'


Gianni Vattimo Italiaans filosoof


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden