INTERVIEW

'Ik vond mezelf niet goed genoeg als acteur om te blijven'

Fons Merkies voorzag de laatste jaren zo'n beetje de helft van de Nederlandse films van muziek. Wat maakt de ruim honderd scores onversneden Merkies?

Fons Merkies in zijn huis Beeld Ivo van der Bent

Wie om de Nederlandse film geeft, móet wel eens muziek van hem hebben gehoord. Fons Merkies (Zaandam, 1966), Gast van het Jaar van het NFF, componeerde voor ruim honderd Nederlandse producties de soundtrack. Van De tweeling (2002) tot Alleen maar nette mensen (2012) en Een dorsvloer vol confetti (2014), steeds was het Merkies die die films muzikaal leven inblies. Vaak met een compleet symfonieorkest, maar Merkies werkt net zo graag met een kleiner ensemble, close harmony-zangers of elektronische klanken. Het hangt maar net ervan af wat de film nodig heeft. Merkies: 'Ik voeg me naar de stijl van de film. Ik stel me het liefst kameleontisch op.'

Wat delen die scores dan met elkaar? Wat maakt ze onversneden Fons Merkies? Daar krijgt hij zelf niet zo makkelijk de vinger op gelegd. 'Ik vind het leuk om uit alle werelddelen wat ingrediënten te pakken en dan lekker te gaan koken', vertelt Merkies in zijn Amsterdamse appartement annex muziekstudio. 'De ene keer maak ik een pittige curry en de andere keer een Hollandse salade. Maar ongetwijfeld is er iets wat zowel in de curry als in de salade zit.'

Toen Merkies zich als twintiger inschreef bij de Kleinkunstacademie, had hij in elk geval nog geen seconde aan een carrière als filmcomponist gedacht. Hij wilde professioneel muziek maken en acteur worden. Niettemin schoven de acteerambities al snel naar de achtergrond. Als er voor voorstellingen van zijn medestudenten iets te componeren viel, dan deed híj dat. Nadat hij voor twee toneelschoolfilms de muziek had gemaakt, kreeg hij de smaak te pakken en na zijn eerste bioscoopfilm, Gerrard Verhages Eenmaal geslagen, nooit meer bewogen (1995), waren de kaarten geschud. 'Bovendien vond ik mezelf niet goed genoeg als acteur om te blijven acteren. Ik ging me helemaal inlezen in het vak van filmcomponist, volgde filmmuziek-workshops en rolde al snel van de ene opdracht door naar de andere.'

Beeld Ivo van der Bent

Wat sprak je toen zo aan in het maken van filmmuziek?

'Ik vond en vind het spannend om te zien wat muziek met beelden doet. Hoe muziek een film tempo geeft en nieuwe betekenislagen aanbrengt. Door muziek gaan scènes totaal anders werken of nog beter dan ze al deden. Ik kan me nog steeds erover verbazen wat voor verschil het voor een scène uitmaakt als je de muziek een halve seconde eerder of later inzet.'

Geef eens een voorbeeld?

'Stel, een man en een vrouw zijn verliefd op elkaar, maar zij verzet zich ertegen, omdat hun liefde verboden is. Het klassenverschil is te groot, bijvoorbeeld. Op een gegeven moment neemt hij haar hand en geeft zij zich gewonnen. Als ik mijn muziek begin op het moment dat hij haar hand vastpakt, wordt het in feite 'zijn' muziek. Ze hoort dan bij zijn initiatief. Misschien dat de toeschouwer dan denkt: jeetje, wat een kleffe bende. Als ik pas met muziek kom wanneer zij zich overgeeft, dan wordt het háár muziek en zorg ik wel voor precies de juiste dramatische ontlading. Het is maar net de vraag wat voor de film het beste is. Dat hangt natuurlijk van de regisseur af, van de bedoeling die hij of zij met de scène heeft.'

Hoe legt een regisseur die bedoelingen aan jou uit?

'Ik zeg altijd: praat tegen me zoals je tegen een acteur praat. Dus niet 'ik vind het te mineur' of 'die pauken zijn te hard', maar 'nu doet de muziek alsof zij zich neerlegt bij dat besluit. Ik wil juist dat ze zich verzet en dat verzet hoor ik niet terug in jouw muziek.' Daar heb ik veel meer aan dan wanneer een regisseur termen als crescendo gaat gebruiken. Het is vooral mijn werk om de dramaturgie van een film te ondersteunen of juist te contrasteren.'

Hoe kies je daarbij je instrumentarium?

'Door na te denken over het specifieke karakter van de film en dan van alles te gaan proberen. Neem bijvoorbeeld Dorsvloer vol confetti, Tallulah Hazekamp Schwabs verfilming van Franca Treurs bestseller over een boerenjeugd in calvinistisch Zeeland. Bij die setting moest ik meteen aan blaasmuziek denken en leek het me een uitdaging om eens een score te componeren met alleen maar blazers. Strijkers hebben vaak een emotionerende werking en om dat gemis te compenseren, kwam ik op een saxofoonkwartet. Een heel eigen geluid, en een stuk warmer dan dat van koperblazers. Maar Tallulah vond dat geluid toch niet warm en emotioneel genoeg, en daarom is het een combinatie van strijkers en saxofoons geworden. Die evoluties gaan altijd zo, maar ik vind het leuk om vanuit een heel rigide idee te vertrekken.'

Wat was je radicaalste concept?

'Ik wilde eigenlijk alleen stemmen gebruiken voor de score van Alleen maar nette mensen (Lodewijk Crijns, 2012). Dat vond ik passen bij het Surinaamse, urban milieu waarin de film zich grotendeels afspeelt. Ik moest daarbij aan r&b en zwarte zangstemmen denken, en zo kwam ik op het niets-aan-de-hand close harmony-motief dat steeds weer opduikt. Ik wilde eigenlijk de hele score op die manier componeren, met human beatboxes en zo, maar op een gegeven moment liep ik vast. Ik kon die stemmen toch niet steeds dramaturgisch verantwoorden.'

Het zijn zulke klankkleuren die opvallen in je soundtracks. Bij een emotioneel moment in De Tweeling zet je een trombone in, in In Oranje klinkt opeens een piccolo. Instrumenten die je zelden solo hoort, laat staan in speelfilms.

'Ik wil voor elke film een eigen klankwereld creëren. En als ik met een symfonieorkest werk, wil ik dat die soundtrack zich onderscheidt van de andere orkestfilms die ik heb gedaan. Steeds wil ik op een intuïtieve manier ontdekken wat bij een film past. Mezelf leegmaken en niet van tevoren het geluid al helemaal bedenken. Stel, ik word gevraagd voor een film die in de 15de eeuw speelt. Dan kan ik denken: leuk, ga ik lekker met oude instrumenten aan de slag. Maar dan krijg ik de film te zien en merk ik dat-ie toch helemaal met een piccolo moet. Of met een elektrische gitaar.'

Een tijdje geleden had je de ambitie ook in het buitenland voet aan de grond te krijgen.

'Die behoefte had ik zeker. Maar om in het buitenland te kunnen werken, moet je allerlei stappen ondernemen, gaan netwerken, daar gaan wonen. Maar wat geef je intussen allemaal op, waar doe je het voor? Alleen maar omdat je dan een grotere reputatie krijgt? Als ik nu jong was geweest, had ik het wel geweten. Maar het loopt zoals het loopt en zolang ik superveel plezier beleef aan mijn werk, zijn er geen redenen om het anders te doen, toch? Ik heb ook niet het gevoel dat ik in Nederland te weinig waardering krijg.'

Is er dan wel nog een droomproject waar je muziek voor zou willen componeren?

'Een droomproject is altijd gewoon de volgende goede film. Ik maak wel eens muziek voor films die niet helemaal zijn gelukt, en daar werk ik dan met veel plezier en enthousiasme aan. Maar het leukst zijn toch de films waarvan ik denk: zonder muziek is het al helemaal geweldig en daar mag ik dan de muziek voor maken.'

Fons Merkies is 25/9 te gast in de dagelijkse NFF Talkshow, 22.30 uur, TivoliVredenburg, zaal Pandora. Ook is hij bij veel van zijn keuzefilms aanwezig om ze toe te lichten.

CV Fons Merkies

Fons Merkies (Zaandam, 1966) volgde een opleiding als acteur en liedschrijver aan de Amsterdamse Kleinkunstacademie. Hij debuteerde als filmcomponist met de muziek voor Eenmaal geslagen, nooit meer bewogen (Gerrard Verhage, 1995), waarna hij al snel besloot zich volledig toe te leggen op het componeren van muziek voor film, tv en theater. Sinds 1996 schrijft hij jaarlijks meerdere soundtracks. Tot zijn bekendste werk behoren de scores voor Jean van de Veldes All Stars (1997), De Tweeling (Ben Sombogaart, 2002), Joram Lürsens In Oranje (2004) en Lodewijk Crijns' Alleen maar nette mensen (2012). In 2003 won hij een Gouden Kalf voor de muziek bij Frans Weisz' Boy Ecury de eerste keer dat er op het NFF een Gouden Kalf voor filmmuziek werd uitgereikt. Hij schreef ook muziek voor de theatermusicals Turks fruit (2005) en Herinnert U Zich Deze Nog?! (2011) en is sinds 2011 de vaste componist van tv-soap Goede tijden, slechte tijden.

Fons Merkies (48) is getrouwd met actrice Camilla Siegertsz en heeft met haar vier kinderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.