'Ik voel veel sympathie voor Japanners'

Lovende recensies en wie weet (weer!) een Oscar voor regisseur Michael Dudok de Wit. 9 jaar werkte hij aan 'Red Turtle' op verzoek van Ghibli, dé animatiefilmstudio in Japan. Dat land inspireerde hem al toen hij voor het eerst de 'Seven Samurai' zag.

Michael Dudok de Wit . Beeld Els Zweerink

'Ik heb er mijn hoofd over gebroken', zegt Michael Dudok de Wit. Hoe het verhaal van The Red Turtle uit te leggen? Dat moest vaak, gedurende de negen productiejaren van zijn animatiespeelfilm voor de Japanse studio Ghibli, waaraan zo'n dertig kunstenaars meewerkten.

Een poging: een drenkeling spoelt aan op een onbewoond eiland, waar een grote rode schildpad hem dwarszit bij zijn ontsnappingspogingen over zee. Ook verschijnen er een vrouw en kind, op miraculeuze wijze.

De 62-jarige regisseur en animator knikt. Zo ongeveer. En niet veel meer. 'Als je een mysterie uitlegt, valt die uitleg altijd buiten het gevoel dat je opwekt met dat mysterie.'

Dudok de Wit oogt bedeesd, en spreekt keurig Nederlands met een dictie die verraadt dat hij zijn moederstaal al tijden niet meer dagelijks spreekt. Na zijn 20ste verjaardag verruilde hij het ouderlijk huis in Laren voor Londen. Hij won een Oscar en een BAFTA voor Father and Daughter, zijn achtenhalve minuut lange weemoedige animatiefilm uit 2000. Het was zijn langste film, tot het in 87 minuten vertelde The Red Turtle.

Cv

Michael Dudok de Wit, (Abcoude, 1953), is illustrator, animator en regisseur. Hij volgde college aan de kunstacademie in Genève en studeerde in 1978 af aan de West Surrey College of Arts in Farnham (Engeland).

Zijn korte animatiefilms, waaronder The Monk and the Fish (1994, 6 minuten), het met een Oscar en een BAFTA bekroonde Father and Daughter (2000, 8,5 min) en The Aroma of Tea (2006, 3 min) worden wereldwijd vertoond. Ook werkte hij aan commercials en illustreerde hij kinderboeken. Dudok de Wit is getrouwd, heeft een zoon en een dochter en woont in Londen.

The Red Turtle, afgelopen mei in wereldpremière in Cannes en vanaf deze week te zien in de Nederlandse bioscoop, is zijn speelfilmdebuut.

Animatiefilmer

Het is dat de op leeftijd geraakte Japanse animatiekunstenaars hém benaderden, als eerste westerse regisseur in de historie van de vermaarde Ghibli-studio, anders was de Nederlander er vermoedelijk nooit aan begonnen. 'Ik ben geen goede verkoper. Ik zou nooit aan de deur van de studio hebben geklopt: ik heb een idee voor een film, kunnen jullie me alsjeblieft helpen? Maar nu vroegen ze me: welke film wil jij maken?' Hij combineert zijn vrije animatiefilms al decennia met werk in opdracht voor reclamebureaus. Sommige perioden komt er veel geld binnen, soms ook vrijwel niets.

'Ik heb me vaak afgevraagd: zal ik doorgaan of niet, als animatiefilmer. Maar die onzekerheid schept ook ruimte.' Aanbiedingen van gerenommeerde animatiestudio's uit Californië en Londen om in dienst te werken aan hun producties, sloeg hij altijd af. 'Eervol, maar niks voor mij.'

The Red Turtle, een Japans-Franse productie, ging afgelopen mei in wereldpremière in Cannes en is sinds donderdag te zien in de Nederlandse bioscoop. Ook is de film al verkocht aan Sony Classics, voor een bioscooprelease in de Verenigde Staten, uitzonderlijk voor een niet-Engelse animatiefilm. Dat er via campagnes zal worden gelobbyd voor een Oscar lijkt zeker. Toch is Dudok de Wit, die zich laat interviewen in een restaurant boven een bioscoopje in Parijs, het meest benieuwd naar de ontvangst in Japan. 'Ik voel veel sympathie voor Japanners. Ze houden veel van animatie. Het land inspireert me op een diepe wijze.'

Tekening: Cirkel - Hakuin Ekaku

Aan de Japanse monnik en wijsgeer, die leefde van 1686 tot 1768, wordt een van de bekendste zenboeddhistische raadsels toegeschreven: 'Je kent het geluid van twee klappende handen, vertel me: wat is het geluid van één klappende hand?'

Maar Dudok de Wit is het vooral te doen om zijn werk als tekenaar en kalligraaf. 'Het niets is belangrijk binnen het zenboeddhisme, de stilte. Dat zie je ook terug in de kunst: uit die met penseel getrokken zwarte lijnen blijkt veel eerbied voor de leegte óm die zwarte lijn.

'Hakuin Ekaku kalligrafeert een beetje slordig, zoals zijn tekeningen soms ook een beetje slordig zijn. Zo'n cirkel, een van zijn bekendste tekeningen, dan denk je: ja leuk, maar dat kan toch beter. En toch is het perfect. Volwassen én kinderlijk tegelijk. Als tekenaar herken je meteen: dit is heel bijzonder, dit is geen mens die even iets leuks doet op de zondagmiddag. Rembrandt is veel preciezer. Vermeer ook. Zéker Vermeer. Prachtig. Maar deze boeddhistische monniken begrepen dat technische perfectie niet het voornaamste was.'

Ets: De drie bomen - Rembrandt

De drie bomen, een ets van Rembrandt, hing in mijn slaapkamer. Die is van grote invloed op me geweest, denk ik. Rembrandts begrip van de schoonheid van licht, van het contrast tussen licht en schaduw. Mijn hele kindertijd keek ik er op uit, vanuit mijn bed.'

Een echte ets?

Dudok de Wit glimlacht. 'Nee, natuurlijk niet. Er hingen thuis geen echte etsen van Rembrandt aan de muur.'

Het komt voor, in Laren.

'Niet bij ons.'

Moeder was artistiek, maar niet professioneel. Vader tekende, maar alleen technisch. 'Geen dieren of mensen. Maar er waren altijd potloden en vellen papier. En we hadden een grote keukentafel met een wit formica oppervlak, waarop mijn drie broers en ik gewoon met potlood mochten tekenen. Aan het einde van de dag werd dat dan weer schoongemaakt.'

De drie bomen, Rembrandt van Rijn, 1643. Beeld Rijksmuseum

Plek: Bos

'Ik weet nog dat ik 7 was en de lerares de klas uitlegde hoe je een boom tekende: de stam, de grote ronde vorm erboven. En, zei ze, als je de ene kant van de boomstam wat donkerder maakt, heb je een schaduwzijde en voelt je boom echter. Dit is magisch, dacht ik.

''s Nachts door een bos lopen, iets voor de dageraad. En dan het eerste licht zien, nét voor de zonsopkomst. Elk bos is goed. De dennenbossen uit mijn jeugd, op de zandgronden bij Laren. Maar een park in Londen voldoet ook. Als je in de schaduw loopt en dan ineens in het licht stapt, dat is zoiets moois. Misschien klinkt dit kinderlijk. Toch denk ik dat veel mensen die overgang van donker naar licht aangenaam vinden, maar dan onbewust. Ze letten er niet specifiek op. Hoeft ook niet. Ik doe dat wel, want ik probeer hetzelfde effect te creëren in mijn films.

'Ik ben op de Seychellen geweest voor The Red Turtle. Daar heb ik tien dagen in mijn eentje over het eilandje Digue rondgelopen, voor de sfeer. En ik liep door bamboebos, in Japan en Zuid-Frankrijk. Echte wild bamboebossen, zoals in mijn film. Je kunt er nauwelijks lopen, zoveel dode stammen.'

Muziek: de blues.

'Het blijft me verbazen hoe zo'n eenvoudige muziekstructuur toch telkens weer voldoening geeft. Blues is een perfecte formule: het ene akkoord reageert op het andere, je stelt een vraag en je geeft antwoord.

'Ik speel zelf piano en ik hield al van blues voor ik wist dat het blues heette. Je kunt die muziek niet spelen zonder een sterke persoonlijke emotie te voelen. Uitgesloten. Je voelt passie. Soul, zoals ze het in het Engels noemen.

'Blues gaat opvallend vaak over verdriet en zelfmedelijden, en toch is de blues positief. Je zingt met passie over pijn, juist daardoor ontsnap je er even aan en aanvaard je de pijn.

B.B. King treedt op in het Uptown Theatre. Beeld getty

Film: Seven Samurai (1954) - Akira Kurosawa

'De allereerste Japanse film die ik zag. Ik wist niks van het land, ging mee naar de bioscoop met een studievriend. Een schok: ik bén die mensen in de film, dacht ik. Die samurai die een dorpje beschermen, je leeft mee met elk afzonderlijk personage.

Ook een schok: Kurosawa's gevoeligheid voor de natuur. Hoe hij regen filmt, het bewegen van bamboe. Nooit eerder had ik zoiets gezien.'

Animatie: De reiger en de kraanvogel (1974, 10 minuten) - Joeri Norstein

'Hij is als The Beatles: iedereen houdt van Norstein, in mijn beroep. Hij werkte met een moeilijke techniek, cut-out. Gezichten in zijn films bestaan uit stukjes papier, die hij steeds iets verschuift. Hij beheerst die techniek beter dan wie ook. Toch is het uiteindelijk niet die techniek die hem zo bijzonder maakt, maar de wijze waarop hij subtiele gelaatstrekken en lichaamstaal observeert, en zo gevoelens oproept.

'De reiger en de kraanvogel zag ik als 21-jarige. Twee vogels, die net niet verliefd zijn op elkaar. Niet zeker weten of ze samen moeten zijn of niet. Ah nee, toch niet. Of wel. Of wacht: toch niet.'

De 74-jarige Rus werkt al sinds 1981 aan zijn film De mantel, een animatieversie van een kort verhaal van Nikolaj Gogol. De eerste 25 van de geplande 65 minuten zijn af, die werden al eens vertoond. Norstein doet alles met de hand, werkt niet met computers. 'Niemand verwacht dat hij zijn film ooit af krijgt, maar we blijven hopen. Hij is een dichter, een beetje mysterieus. Ik zou hem graag eens ontmoeten, al weet ik niet wat ik dan zou zeggen, behalve dat ik zo van zijn films houd. Ik weet dat hij Father and Daughter een mooie film vond, dat hoorde ik via via.'

Het is een bekend risico, zeker bij animatoren die het maakproces in eigen hand houden: ze worden zo perfectionistisch dat de film nooit afkomt. 'Ik ben niet in de gevarenzone geraakt. De negen jaar die ik heb besteed aan The Red Turtle is lang, maar niet uitzonderlijk lang.'

Strip: Kuifje in Tibet (1960) - Hergé

'Zolang ik me kan herinneren was er Kuifje. Als vader heb ik ze later nog voorgelezen. Ik waardeer ze om de tekenstijl, maar ook om de humor: sympathiek. Ik las ooit dat Hergé voorafgaand van het tekenen van Kuifje in Tibet door een zware crisis ging, hij scheidde van zijn eerste vrouw. Al zijn stripboeken gaan over goed en kwaad, maar in dit verhaal komt voor het eerst geen slechterik voor. Het gaat over diepe vriendschap. En er zit zoveel wit in. Een puur, besneeuwd landschap, maar ook een extreem verhaal: op een gegeven moment wil kapitein Haddock zichzelf opofferen, zodat Kuifje kan overleven. Zeker voor die tijd bijzonder in een strip.'

Hergé aan zijn tekentafel bezig met en nieuw boek van Kuifje. Beeld HH

Boek: Ik ben / Zijn (1973) - Nisargadatta Maharaj

'Ligt al dertig jaar naast mijn bed. Ik lees er vaak in. Het zijn transcripties van gesprekken over een diep, intuïtief begrip van het leven.'

'De Indiase goeroe Nisargadatta Maharaj, overleden in 1981, sprak met bezoekers in zijn eenvoudige appartement in Mumbai over eenheid, of non-dualisme. Een Amerikaan, Maurice Frydman, nam de gesprekken op, publiceerde de weerslag ervan in de jaren zeventig. Je hoeft niet te begrijpen, stelt Maharaj ergens in het boek. Het is al voldoende iets niet verkeerd te begrijpen.

'Je kan eigenlijk geen zin isoleren. Hij spreekt over waar je met taal niet bij kan komen, ook niet met filmtaal, muziek of lichaamstaal. Hij wijst slechts aan. Alles wat hij zegt is paradoxaal. Je kunt meteen ook het tegenovergestelde beweren.'

Dudok lacht verontschuldigend. 'Ik praat hier eigenlijk nooit met andere personen over, behalve met mijn vrouw.'

Al sinds zijn 20ste verdiept hij zich in religie en filosofie: zenboeddhisme, soefisme, kaballisme, hindoeïsme, new age, yoga. 'Ik was een zoeker. Sommige mensen hebben veel: een comfortabel leven, mensen die van je houden en van wie jij houdt, een bezigheid die je graag uitoefent - en zijn toch niet helemaal gelukkig. Ik dacht altijd: het kan beter, veel beter. Het had, begreep ik, ook rechtstreeks te maken met creativiteit. Ben ik wel origineel? Of maak ik wat een ander ook kan maken? En wat is orginaliteit. Dat heb ik me jarenlang afgevraagd. Nu voel ik vooral diepe, stille dankbaarheid.'

Wanneer kwam dat inzicht?

'Na mijn 58ste.'

Kunst: prehistorische grottekeningen

'Ik werk graag met houtskool. En dat dan in combinatie met moderne software. Een paar jaar geleden bekeek ik met bevriende tekenaars grottekeningen in Rouffignac in Zuid-Frankrijk. Als je die mammoeten en paarden ziet, getekend door mensen uit de prehistorie - collega's eigenlijk. Ze wisten toen al precies hoe je bepaalde lijnen zet voor een sterker effect. We hebben nauwelijks iets geleerd in die 15.000 jaar, dacht ik. En wat is het mooi.'

Grotte de Rouffignac.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.