'Ik verspreid niet de behoefte tot knuffelen'

Ex-politicus en Volkskrant-columnist Marcel van Dam (68) keerde zijn oude partij, de PvdA, de rug toe en stemde op de SP....

Marcel van Dam overziet vanaf een heuvel zijn landgoed van 13 hectare. De laatste herfstbladeren gloeien goudgeel op in het late zonlicht. Een konijn schiet weg langs een van de zelfaangelegde vennen, het bos in. Verderop, in de weilanden aan de andere kant van de villa, grazen zijn galloways, een kudde zwarte wilde koeien. Het ruikt naar houtvuur en naaldbomen.

'Ik geloof niet in God', zegt hij. 'Maar zoals ik het nu bekijk stap ik straks, na het afscheid van dit paradijs, over naar het volgende.'

U woont hier fantastisch op de Veluwe, van alles afgesloten.

'Ik ben nergens van afgesloten. Ik kom drie keer in de week in Amsterdam. Trouwens: wie leeft er tegenwoordig nog afgesloten, sinds de uitvinding van televisie en internet?'

Hier wonen is iets heel anders dan als autochtoon in een ouwe wijk leven, en die steeds verder zien verkleuren.

'Ieder normaal mens met enige vorm van inlevingsvermogen kan dat toch wel bedenken?'

Het lijkt mij moeilijk, om je vanuit deze burcht te verplaatsen in bewoners van achterstandswijken.

'Toen ik nog in de politiek zat, debatteerde ik met jan en alleman over de problemen. Lees een column van mij uit 1994, waarin ik een bewoner beschrijf die zich suf had gespaard om een eigen woning te kopen op Kanaleneiland in Utrecht, daarna zijn wijk allochtonenwijk zag worden en vervolgens met een huis zat dat niks meer waard was. Hoezo weet ik niet wat daar leeft!'

Kunt u zich voorstellen dat u salonsocialist wordt genoemd?

'Nou, als ik erover nadenk, kan ik het me niet voorstellen. Maar iedereen kent de emotie van jaloezie. En nijd. Iedereen. Hebben degenen die dat verwijt maken dan liever dat ik VVD stem? Ik ben ervoor dat mensen zoals ik meer belasting moeten betalen.

'Dit is het vijfde huis waarin wij wonen. Ik heb veel geluk gehad met het verkopen van mijn huizen.'

Kijk, wijst hij naar een cederboompje, op de top van de heuvel. 'Dat is Jozefien. Die heb ik geplant toen onze kleindochter werd geboren.'

Zoals u woont Kok niet, woonde vadertje Drees niet, woonde Den Uyl niet.

'Nou, Den Uyl woonde ook mooi hoor. En Kok ook.'

Tweede Kamerleden van de SP, uw nieuwe partij, moeten een aanzienlijk deel van hun inkomen daaraan afstaan.

'Die verplichting vind ik raar. Dat moet je vrijwillig laten. Maar toen ik nog in de politiek zat, werd ik ook geacht een bijdrage te leveren aan de PvdA. En dat deed ik ook. Ik weet niet meer precies hoeveel - niet zo extreem als bij de SP hoor.'

U zou ook kunnen zeggen: ik neem genoegen met een kleiner landgoed en ik schenk wat ik overhoud weg.

'Schenken Volkskrant-redacteuren ook alles weg wat ze overhouden? Niemand weet wat ik schenk aan goede doelen. Maar stel dat ik alles weggeef aan Amnesty: wie wordt daar beter van?'

Amnesty.

'Ik heb er helemaal geen slecht gevoel over dat ik iets moois aan het maken ben. Ik had het geld ook kunnen gebruiken om net als Herman Heinsbroek een Bentley te kopen. En een jacht. Maar dat doe ik allemaal niet. Alles zit hierin. Als iedereen die zo welgesteld is als ik een stuk grond kocht en ermee deed wat ik doe, zouden we in Nederland in een paradijs leven.'

Van Dam wil van zijn landgoed een natuurgebied maken - vandaar ook zijn wilde koeien. Hun werk is het gras kort te houden; zij moeten de grond verarmen. De galloways, kleine, stoere beesten met een krullerige vacht, komen aangehobbeld zodra ze de oud-politicus in het vizier krijgen. 'Loop maar iets naar achteren', zegt hij. 'Ze zien een vreemde, daar houden ze helemaal niet van.' Hij pakt een granenkoek uit het schuurtje. 'Kom maar', zegt hij tegen de kudde. 'Koekje.' Hij klimt in het hek van de vangkraal, om ook die ene schuchtere koe te kunnen voeren. 'Jij ook. Kom, kom. Koekje.'

Prachtige oerdieren.

Trots: 'Mooi, hè? Die vacht is zo dicht, ze zijn zo geïsoleerd dat de sneeuw op ze blijft liggen in de winter. Dan worden ze helemaal wit. Zomer en winter lopen ze buiten. Dit ras is omstreeks 1200 door de Vikingen naar Schotland gebracht. Een zelfredzaam ras.'

Hebben ze namen?

'Allemaal.'

U weet wie wie is?

'Dat kleintje is Rapunzel. En dit is Ranonkel. De stier heet PéPé. En de moeder van dat kalf daar is Brunel. Het kalf heet Esperanza.'

Hij wandelt weg. Zegt dan, over zijn schouder: 'Esperanza werd geboren op de dag dat mijn vrouw hoorde dat ze borstkanker had. Dat viel niet mee. Maar mijn vrouw is heel sterk en relativerend.'

En u?

'Nou, er moet heel wat gebeuren om mij uit mijn slaap te houden, maar dit was zoiets, ja. Ik ben nogal introvert. Dus dat woedt dan van binnen.'

Hoe is het nu?

'Heel goed. In de klieren zat niks. De chirurg zegt: het is weg.'

Later:

Heeft u ook wakker gelegen van uw overstap van de PvdA naar de SP?

'Nee, maar daar moet je niet te veel waarde aan hechten. Zoals ik al zei: ik lig niet vaak wakker.'

Hij zet koffie op de ouderwetse manier, kokend water in een filter op de thermoskan. In de woonkamer branden houtblokken in een grote kachel. Het is een gezellig vol huis, met nauwelijks een plekje witte muur - overal hangt kunst.

Twee grote honden, een Berner Sennen en een glanzende Rhodesian Ridgeback ('Die werden vroeger gebruikt om slaven te vangen') houden de baas gezelschap. Om beurten willen ze naar buiten en na vijf minuten weer naar binnen. Van Dam sloft goedmoedig op en neer naar de achterdeur.

Is Wouter Bos hier ook wel eens geweest?

'Jazeker, die is hier wel eens geweest.'

Was het nou nodig, om de dag na de verkiezingen zo ostentatief in uw Volkskrant-column te melden dat u op de SP had gestemd?

'Daar ben ik in zekere zin voor ingehuurd. Zo'n column heeft als functie dat je je mening geeft, ook als die controversieel is.'

Het gaat ver.

'Ik kijk er toch iets anders tegenaan. Het gaat ver - veel verder dan die column - om een partij zo te veranderen als de afgelopen jaren is gebeurd. Dat gaat ver.'

U dacht niet: ik maak mijn overstap in stilte, uit piëteit voor mijn oude nest, de partij waaraan ik heel veel te danken heb, waarop ik mijn carrière heb gebouwd?

'Wat jij wilt, is dat ik de politieke strijd wegstop omdat ik lid wás van een politieke partij.'

Politieke strijd gaat boven loyaliteit?

'Ja, uiteindelijk wel. Als je afscheid neemt van een partij waarbij je zo nauw betrokken was, moet je dat motiveren. En als die motivatie hard is, ja, dan is het niet anders.'

Waren er reacties op uw column die u wezenlijk raakten?

'Nee, niet een die mij van binnen raakte. Ik heb ook niet een reactie gehoord die echt verrassende inzichten bood. Sommige PvdA'ers beschouwen het kennelijk als een soort verraad. Voor mij is politiek een rationeel proces, maar voor steeds meer mensen is het alleen maar emotie.'

Zijn 'afscheidscolumn' van de PvdA was twee keer zo lang als zijn gewone Volkskrant-column - hij wilde extra ruimte om zijn beweegredenen goed te kunnen uitleggen. 'Ik heb SP gestemd, omdat ik in die partij steeds meer terugvind van een sociaal-democratische partij waarin ik me thuis kan voelen', schreef hij.

De PvdA heeft zich in zijn ogen gefixeerd op het midden: 'Voor het gemak worden waarden en normen van de meerderheid verheven tot sociaal-democratische idealen. Te grote afwijkingen daarvan moeten kéihard worden aangepakt.'

Kéihard, Van Dam zal het woord nog vaak herhalen tijdens het gesprek, op smalende toon. 'Allochtonen moeten kéihard dit, veelplegers kéihard dat. Maar als sociaal-democraat heb ik altijd geleerd dat omstandigheden die niet deugen, mensen baren die niet deugen. Niet de mensen moet je keihard aanpakken, maar de omstandigheden.'

In 1998 zei u nog in een interview: 'Zo'n SP... dat vind ik sowieso een partij van niks. Wat me niet bevalt, is dat ze de ideologie verstoppen. Als je die Marijnissen ziet opereren... Je hoort 'm nooit over de ideologie. Als-ie dat wel doet, valt-ie onmiddellijk door de mand. Dus in die zin is het ook een ernstige vorm van kiezersbedrog.'

'Nou ja, dat is acht jaar geleden.'

Kun je maoïsten bekeren?

'Iedereen kan zich bekeren.'

Uw vorige hond heette Tsjov, als eerbetoon aan de man die een einde had gemaakt aan een 'verschrikkelijk systeem dat miljoenen slachtoffers heeft geëist', in uw woorden.

'Ja, Gorbatsjov is dus ook bekeerd.'

In uw column noemde u Wouter Bos een integere, hardwerkende, bekwame politicus. Een wat loze zin: iedere partijleider is hardwerkend.

'Maar wel heel gemeend. Ik mag hem graag. In mijn standpunt zit niks persoonlijks.'

Wat vindt u nu echt van hem?

'Nou ja... Hij past bij de partij die hij ervan heeft gemaakt. Dat is een jas die hem past.'

En wat is hij dan precies?

'Hij is de man van het midden.'

Even later: 'Iedereen denkt altijd dat de politiek vroeger beter was. Laat ik dit zeggen: de politiek wás vroeger beter. Toen hadden we standpunten, sociaal-democratische standpunten en gingen we het land in om de mensen ervan te overtuigen dat dat de goede standpunten waren. Nu gaan ze drie keer per week naar een focusgroep om te vragen hoe de mensen erover denken. En dat wordt dan hun standpunt. Dat is niet de politiek zoals ik me heb voorgesteld.'

Proef ik enige verbittering?

'Ik ben helemaal geen verbitterd man, helemaal niet.'

Maar er is niet naar u geluisterd.

'Wat ik opmerk, valt in een gat. Men is daar niet ontvankelijk voor. Sommige dingen wil men niet horen. Het is een oud gezegde: je ziet wat je wil zien en je hoort wat je wil horen. En dat is nog nooit zo erg geweest als in de fase waarin Nederland nu verkeert.'

Buiten klinkt hondengeblaf, gevolgd door wat schrille vogelgeluiden. 'O nee', mompelt de man die vroeger bekendstond als de bulldozer in het Catshuis. 'Een van die jonge poelepetaten is zielig, die kan niet goed meekomen.'

Zijn grote liefde voor de natuur en de dieren is langzaam gegroeid, vertelt hij tijdens zijn rondleiding over dat weldadige stuk land van heuvels, weilanden en bos, de biotoop van Marcel van Dam. 'Afgezien van de luxe van zo'n huis en zo'n landgoed leven mijn vrouw en ik eigenlijk heel simpel', zegt hij. 'We zijn 42 jaar getrouwd en in die 42 jaar zes keer op vakantie geweest. Daar houden we niet van.'

Waarom niet?

'Ik weet niet. Ik heb een hekel aan de zon op de auto. En aan de file. Thuis heb je alles.'

Hier heb je alles, ja.

'Ik heb natuurlijk altijd een redelijk inkomen gehad. Mijn auto heeft 300 duizend kilometer gelopen. Ik heb geen tweede huis, ik heb geen tweede vrouw. Dat zijn ook dure dingen, hè.'

Hij klautert omhoog, langs een zelf aangelegde trap van boomstammen.

'Kun je je voorstellen hoe ik hiermee bezig ben? Het is bovendien erg gezond.'

U bent gestopt met roken en drinken.

'Vijftien jaar geleden. Dat had te maken met het buiten wonen. Ik kocht een spa, wilde een stukje gaan scheppen en was na drie minuten bekaf. Toen dacht ik: ik stop met roken. Drie dagen later kwam een vriend naar mijn nieuwe huis kijken. Glaasje whisky, nog een glaasje whisky. En toen nam ik een sigaar. Als je wilt stoppen met roken, besefte ik, moet je ook stoppen met drinken.'

En maar doorgaan op drank en sigaren - zo heeft u lang geleefd. Dat is dus veranderd.

'En niet door het kéihard aan te pakken.'

Hij lacht.

'Dit barst dus 's zomers van de salamanders', wijst hij naar een kleine ven, met een grote waterlelie in het midden. En: 'Ik ben van plan een grote plas te maken, daar houden de koeien van, om daar doorheen te lopen.' Even later: Zie je die boompjes? Allemaal zelf geplant. Die moeten groot worden, maar dat maak ik niet meer mee. Boompje groot, plantertje dood.'

Hoe komt het dat u zo van de natuur bent gaan houden?

'Mij interesseert in hoge mate hoe het allemaal zo gekomen is - dat heb ik met Harry Mulisch gemeen. Daar ga je dan over lezen. Over natuurkunde, over biologie, over de moderne fysica, over de evolutie. Dat is zo fascinerend. Ik kijk naar wat hier gebeurt - dat is het scheppen van de natuur. Ik plant ook wel dingen, maar als iets het niet redt denk ik: eigen schuld, dikke bult. Dan hoor je hier niet.'

De natuur moet zichzelf redden en mensen die het niet redden moeten geholpen worden?

'Ja. De mens is het enige wezen met mededogen. Wij hebben ons ontworsteld aan dit gedoe. Als dit mos hier beter groeit dan die hei, gaat die hei eraan. Maar mensen hebben gevoelens van empathie. Dit komt uit de psychologie: omdat iedereen weet dat ie het moment bereikt dat hij andere mensen nodig heeft - als hij doodgaat.'

Maakt het wonen in de natuur dat u meer in evenwicht bent gekomen met uzelf, zoals bekenden suggereren?

'Dat is zo.'

U schijnt zelfs milder te zijn geworden.

'Dat is ook zo. Je wordt toch afstandelijker, naarmate je ouder wordt. Je weet, op de achtergrond van je denken: straks moet ik de maximale afstand nemen.

'Ik ben steeds gelukkiger geworden. Wat is geluk? Dat is in vrede leven met je omgeving. De loop van je leven is ook een soort evolutie. Alles wat je niet leuk of onaardig of bedreigend vindt, loos je, en je verzamelt wat je interessant vindt en lief hebt. Kinderen, kleinkinderen, vrienden, dieren, de natuur.'

Maar bij de PvdA zeggen ze nu waarschijnlijk: wat is het toch een lastpak en een nare man.

'Ja, wat kan ik daar aan doen? Dan moet je je ziel in lijdzaamheid bezitten.'

U kent alle kwalificaties over uzelf wel: Marcel van Dam is een drammer, een houwdegen, bot, moeilijk... Vindt u dat vervelend?

'Ik had het liever anders, natuurlijk.'

Hoe komt het dat u zo'n stempel draagt?

'Omdat ik heel direct ben? Heel veel mensen hebben daar een bloedhekel aan.'

En dat drammerige?

'Een van de argumenten bij dat drammerige is: hij denkt altijd dat-ie gelijk heeft. Dat vind ik zo'n raar verwijt. Niemand vindt dat-ie geen gelijk heeft als-ie iets beweert - anders zou-ie het niet beweren.'

Zijn vrouw roept hem: de poelepetaten, de parelhoenders, moeten in de ren. 'Anders gaan de groten 's nachts de bomen in, en dat is zielig voor de kleintjes', zegt hij. 'Die kunnen nog niet de lucht in. Als we ze nou allemaal in de ren doen, voelen de kleintjes zich ook veilig.' Van Dams vrouw loopt met twee stokken achter de parelhoenders aan, Van Dam probeert het met blote handen. Het is geen honderd procent succes. Een vrijheidsbeluste parelhoen weet te ontkomen en zoekt dekking in het bos.

De schemering valt in. Van Dam laat de parelhoen voor wat-ie is. In zijn studeerkamer knipt hij de lampen aan. Het licht schijnt op een groot schilderij van zijn vader, op een tuinpad, tussen felgekleurde bloemen. 'Het is hem sprekend', zegt hij. 'Dit heb ik laten maken toen hij 80 werd. Drie maanden later stierf hij aan prostaatkanker.'

Zijn vader, een Utrechtse rechercheur, was een van de weinige politiemannen die in de Tweede Wereldoorlog weigerden Joden op te pakken. De vader van negen kinderen dook onder.

Uw vader wilde geen Joden verraden. Is misschien door uw eigen hoofd geflitst: ik stap over, ik ben deloyaal aan de partij, ik pleeg verraad?

'Nee. Het is precies tegenovergesteld. Je moet de consequenties trekken van je opvattingen. Dat deed hij ook. Een gezin van negen kinderen in de steek laten: dat is wat. Doe het maar eens.'

Heeft u het er wel eens over gehad, dat hij jullie in de steek liet tijdens de oorlog?

'Ja. Toen ik een groot conflict met hem had. Dat vloeide voort uit een conflict op school. Ik moest daar mijn excuses aanbieden en ik zei: 'Dat doe ik niet.' 'Waarom kun je niet buigen?', vroeg hij. 'Dan is alles voorbij.' Ik zei: 'Waarom kon jij in de oorlog dan niet buigen?' Toen begon hij te huilen. Dat is de enige keer in mijn leven dat ik hem heb zien huilen.'

Lange stilte.

En verder heeft hij er niets meer over gezegd?

'Nooit meer.'

Wat heeft u van hem geleerd?

'Later ga je zo'n gesprek in een heel ander perspectief zien. Je maakt ook je eigen karakter niet. Ik weet dat ik voor een belangrijk deel dezelfde genen heb als hij - en diezelfde karaktereigenschappen.'

Hij schreef meer dan 700 politieke columns voor de Volkskrant. Maar de meeste reacties, honderden, stroomden binnen op een niet-politieke bijdrage. Dat was het on-Van Damiaans emotionele stukje dat hij schreef tijdens een februarinacht in 2000, nadat hij zijn vorige hond, Tsjov, had moeten laten inslapen.

'Tegen een hond zeg je soms dingen die je niet tegen een naaste zegt', schreef u.

'Ja. Vrouwtje is boos, hè? Vrouwtje is boos.'

Waarom vindt u het zo moeilijk uw gevoel te uiten?

'Ik weet het niet. Dat is ook een karaktertrek. En opvoeding. Niet zeuren, hè.'

Hij denkt lang na. 'Ik ben geen softie. Dat ik niet onmiddellijk met de zachte krachten wordt geassocieerd, begrijp ik wel. Ik verspreid niet de behoefte tot knuffelen.' Hij denkt weer na. 'Maar dat is... Toen mijn vader op het sterfbed lag, was dat de eerste keer dat ik zijn hand vastpakte. Daarmee zeg ik niets ten nadele van mijn vader, maar dat deed je gewoon niet.'

Later zegt hij: 'Mijn zus zat in het concentratiekamp, als gijzelaar. Ze zou worden vrijgelaten als mijn vader terugkeerde. Ze wist een briefje het kamp uit te smokkelen: 'Als je je aangeeft, zal ik mijn hele leven geen woord meer met je wisselen.'

Dapper.

'Zeker. Bij haar thuis wilde hij ook

sterven.' Hij kijkt naar het schilderij van zijn vader.

Ik begreep dat de schilder begon te huilen toen u hem vroeg. Al die jaren was hij nooit serieus genomen in het links-culturele milieu, omdat hij voor Elsevier tekende.

'Dat is waar.'

Het is wat links zo kan hebben, hè; iemand veroordelen omdat hij andersdenkend is.

'Zeker toen, zeker toen.'

Rechtsfilosoof Paul Cliteur - hij noemt u een typische representant van links - zei vorig jaar: 'Zij kleineren andersdenkenden.'

'Kleinerend? Ik geloof niet dat dat op mij van toepassing is. Ik kan hard zijn. Maar Cliteur vind ik een man die gevaarlijke onzin verkoopt - dat de westerse cultuur waardevoller is dan alle andere culturen.'

In een moeite door: 'Kéiharde eisen stellen dit, kéiharde eisen stellen dat. De PvdA maakt dan wel bezwaar tegen de toon van Verdonk, maar ze hebben dat beleid op hoofdlijnen gesteund. Pak het integratievraagstuk nou eens aan vanuit een ander perspectief: de eerste generatie integreert niet, de tweede half, de derde helemaal. Daar zijn honderdduizenden rapporten over geschreven.'

In Amsterdam-West is een project waarbij geïsoleerde islamitische vrouwen worden gestimuleerd om te gaan hardlopen. Ik las dat een vrouw die al dertig jaar de deur niet uit mocht van haar man, gekort zou worden op haar uitkering als ze niet kwam. Toen mocht ze van hem wel naar buiten.

'Verwerpelijk.'

Maar die vrouw kan eindelijk naar buiten.

'Als die vrouw naar het hof in Straatsburg zou stappen, zou ze winnen.'

Zo'n vrouw wil helemaal niet naar het hof in Straatsburg: die is blij dat ze eindelijk in Amsterdam de straat op kan.

'Ik weet een heleboel dingen waarmee je mensen blij kan maken maar die niet deugen.'

Wat een theoretische opvatting.

'Waarom hebben we de grondrechten vastgelegd in de grondwet? Als iemand recht heeft op een uitkering, kun je niet zeggen: die pakken we gedeeltelijk van je af omdat je niet doet wat wij zeggen.'

Nog een keer: die vrouw is juist blij dat ze na dertig jaar de straat op mag.

'Dat vrouwen niet naar buiten mogen vind ik even verschrikkelijk als jij. En je moet er alles aan doen om dat te veranderen, binnen het kader van de grondrechten.'

Hoe verander je dat sommige islamitische mannen hun vrouwen binnenhouden, waardoor die analfabeet blijven en hun kinderen niks kunnen bijbrengen? Zonder dat er dwang wordt toegepast?

'In de sociale psychologie leer je dat er positieve en negatieve sancties zijn. De positieve blijken meer effect te hebben dan de negatieve. Dus je moet die mannen verleiden - dat werkt nog sneller.'

Als jij je vrouw naar buiten laat krijg je een beloning?

'Ja. Wat is daar zo gek aan? Als je ze wel straft als ze hun vrouw niet naar buiten laten gaan?'

Ik geef het op.

Buiten is het intussen donker geworden, zo diepdonker als het alleen op het platteland kan zijn. Hij vertelt over de aantekeningen die hij aan het maken is, over zijn leven. 'Ik zoek niks op, ik schrijf alleen maar over de dingen die me zijn bijgebleven. En ik merk dat ik er met veel meer emotie aan terugdenk dan ik voelde toen ik ze beleefde.'

Wat schrijft u bijvoorbeeld op?

'Dat mijn vader een duivenhok voor mij timmerde toen ik zes was, en dat ik daar later het eerste eitje zag liggen. Zo fantastisch. Maar dat besef ik nu veel meer dan toen.'

Eerder die dag zei hij, op de heuvel, uitkijkend over zijn landgoed: 'Ik heb me voorgenomen iets na te laten wat de moeite waard is. Iedereen zoekt zijn manier van onsterfelijkheid - die van mij zit hierin.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden