'Ik verloor de controle en dat was goed'

Eigenlijk gooide Tirza – de verfilming van de roman van Arnon Grunberg die het NFF opent – roet in het eten van hoofdrolspeler Gijs Scholten van Aschat....

‘Hoe sterk is de eenzame fietser, zo voelde het soms. Alleen zijn met jezelf. Wind, regen, kutweer, en dan toch doortrappen.’ Het was een paar jaar geleden een sterk verlangen van Gijs Scholten van Aschat: een sabbatical. Even uit het systeem – van een gezin met vrouw en drie kinderen, en van spelen, spelen, spelen, meer dan twintig jaar lang. Een jaar om nergens aan te hoeven denken. Hij vertrok op 1 maart 2009 per fiets naar Spanje. Precies een maand later was de retraite alweer voorbij.

‘Ik wist dat ik Jörgen Hofmeester zou gaan spelen, ik werkte al met Rudolf van den Berg aan het script, alleen was de verwachting dat de financiering veel tijd in beslag zou nemen. Maar Rudolf belde eind maart, toen ik in een Frans dorpje zat. Het is rond, zei hij, we kunnen gaan draaien.’

Ja, beaamt Scholten van Aschat, Tirza gooide roet in het eten; maar spijt had hij geen moment. ‘Dit wilde ik per se doen. Ik heb veel in films gespeeld, maar nog nooit zo’n grote, dragende rol. Dit was echt een grote wens. En eindelijk kwam alles een keer goed uit. Als je ziet welke rollen ik allemaal had kunnen spelen.’

Hij hád de verkrachter van Nicole Kidman kunnen zijn, in Dogville van Lars von Trier. De Deense regisseur wilde hem hebben, maar hij zat in 2001 midden in de repetities van The Prefab Four, een door hem geschreven stuk over The Monkees, zijn jeugdidolen. ‘Ik ben altijd heel erg loyaal, ik heb nog nooit een productie afgezegd ten gunste van een filmrol. Dat kan ik niet.’

Nu kon hij, ironisch genoeg omdat hij een poosje niet wilde spelen, wel de rol accepteren van Jörgen Hofmeester, de vader van Tirza uit de roman van Arnon Grunberg. Hij citeert een tekst van Tom Waits, die wordt gebruikt in Richard III, waarvoor hij nu repeteert met Orkater. ‘Luck is when opportunity meets with preparation’ – geluk is de ontmoeting tussen kans en voorbereiding. ‘Het is mazzel dat ik geen verplichtingen had, maar ik was er ook klaar voor. Ik heb er heel hard voor gewerkt.’

Ongeloofwaardig
Tirza had hij al eerder gelezen, en toen al dacht hij: dit zou best een rol voor mij kunnen zijn. Maar hij had ook moeite met het boek. ‘Ik heb het zelfs een tijdje weggelegd, ik geloofde het niet meer. Dat Hofmeester denkt dat het vriendje van zijn dochter Mohammed Atta is (de terrorist, red.), dat vond ik zo’n gelul. Dit is echt van de pot gerukt, dacht ik. Later heb ik het wel uitgelezen, ik wilde toch weten hoe het zou aflopen.

‘Ik vond het ook heel moeilijk om die scène te spelen. Hij is een intelligente man, dat maakt dat gedeelte van het boek ongeloofwaardig. Ik heb het gespeeld alsof hij een besluit neemt. Nu ga ik die jongen Mohammed Atta noemen, waarna de leugen langzamerhand een waarheid wordt voor hemzelf. Het is natuurlijk een metafoor. Iedere jongen die op de stoep staat om je dochter mee te nemen, is een gevaar.’

Hoe speel je de man die zoveel van zijn dochter houdt, zijn ‘zonnekoningin’, dat het leven zonder haar ondenkbaar is. ‘Ik ben niemand’, zegt Jörgen Hofmeester in het boek, ‘behalve de vader van Tirza.’ Hoe speel je de man die aan zijn liefde voor haar ten onder gaat, op een manier die veel lezers schokte. Hoe geef je gestalte aan een van de indrukwekkendste romanfiguren van de afgelopen jaren?

‘Deze rol heeft alles in zich van een klassieke dramarol’, zegt Scholten van Aschat. ‘Iemand probeert iets, maar faalt. Hij wil een goede vader zijn, die daarin te ver gaat. Dat herken ik wel, dat is niet zo moeilijk op te zoeken als je zelf vader bent. In mijn rollen probeer ik altijd op zoek te gaan naar de enorme zwakheid van de mens, waardoor het leven dramatisch wordt.’

Het boek was niet heilig voor Van den Berg en Scholten van Aschat. In de film ligt het accent sterk op de tweede helft van het boek. Daarin gaat Hofmeester op zoek naar Tirza. Ze is na haar eindexamen met haar vriend Choukri, de jongen in wie Hofmeester Mohammed Atta ziet, naar Namibië vertrokken.

‘Eigenlijk is die man op zoek naar zichzelf’, zegt Scholten van Aschat. ‘Maar het is ook Heart of Darkness, het boek van Joseph Conrad dat we ter voorbereiding hebben gelezen, en Reis naar het einde van de nacht van Céline – het gaat ook over iemands ontmenselijking. Zijn bizarre uitspraken in de eerste helft van het boek komen minder aan de orde. Toch heb ik hem iets meer als een gewone vader gespeeld, die zijn best doet. Je kunt een eind meegaan met zijn nobele streven. Ik wilde de plot zijn werk laten doen. Dat hij behoorlijk vreemd is, daar kom je toch wel achter.

‘Mijn uitgangspunt was een man te spelen die niet tegen chaos kan. Hij probeert alles te ordenen, maar steeds schept iemand wanorde, die hij probeert tegen te gaan, tot dat niet meer lukt. Alles gaat bij hem naar binnen, er vormt zich een bal. Dat maakt hem gevaarlijk.’

In Namibië loopt het meisje Kaisa (een rol van de Zuid-Afrikaanse Keitumetse Matlabo) Hofmeester achterna. ‘You want company sir?’, roept de kinderprostituee naar hem. Ze belandt uiteindelijk letterlijk bij hem in bed. ‘We hebben Keitumetse gecast uit honderden meisjes, en ik was heel blij met haar. Ze is een geweldige actrice. Ze was 8 jaar toen ze de rol speelde. We hebben haar verteld dat haar moeder in de film arm is, en dat zij geld moet verdienen. Dat doet ze door mannen uit Europa gezelschap te bieden, waarbij een beetje wordt geknuffeld. Nee, ongemakkelijk was het niet. We vertrouwden elkaar. Het was een gezonde vader-dochterrelatie.’

Agressie
Iets van de agressie van Jörgen Hofmeester voelde hij bij de opnamen in Zuid-Afrika en Namibië. ‘Het was behoorlijk chaotisch. Een Hongaarse cameraman, een Nederlandse regisseur, een Zuid-Afrikaanse ploeg, een Namibische ploeg. Ik had me heel goed voorbereid op de rol, ik wilde het uiterste uit mezelf halen. Kwam ik op de set, ging het toch allemaal weer anders. Ik verloor de controle over mijn rol als acteur, en dat maakte me ongelooflijk boos. Toen dacht ik: dit is goed. Ik ben nu Jörgen in Afrika met honderd man om me heen en het is 50 graden, en ik wil mijn scène spelen en dat gaat niet. Dan krijg je tegenkracht, dat heeft me enorm geholpen om de rol geloofwaardiger te maken.’

Tirza gaat in wereldpremière op de openingsavond van het Nederlands Film Festival, op 22 september. Gijs Scholten van Aschat zal er pas na afloop bij zijn. Hij moet eerst spelen: de hoofdrol in Richard III. Het is de eerste try-out in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Een paar dagen later is de première. ‘Een jaar geleden geboekt’, zegt hij. ‘Dat ga ik niet meer veranderen. Dit is mijn project, hier ben ik zeven jaar mee bezig geweest. Die film heb ik al gemaakt. Ik heb voorstelling, dat is belangrijk.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden