'Ik verkoop ideeen schoonheid'

Boekehuis in Johannesburg is uniek in Zuid-Afrika. Het is een boekenzaak die fungeert als literaire salon waar beroemde schrijvers, wetenschappers, journalisten en lezers samenkomen....

Aan een muur van het Boekehuis hangt een kleurenfoto van de Parijse boekenzaak Shakespeare and Co. Henry Miller noemde dit labyrint van met boeken volgestouwde nissen, vertrekken en appartementen ooit 'a wonderland of books'. Beat-auteurs als Allen Ginsberg, William Burroughs, Gregory Corso en Sinclair Beiles hingen er eind jaren vijftig dagelijks rond voor optredens, studie of koffie. En ook al oogt het pand inmiddels als een bohen-museum aan de Seine, het straalt een literaire bevlogenheid uit die de uitgestalde literatuur extra allure geeft.

Boekehuis-directrice Corina van der Spoel knikt. Dat snel uitstervende idee van de boekenzaak als literaire salon is precies wat zij met haar winkel in Johannesburg beoogt. Het moet meer zijn dan een plek waar je boeken verkoopt. Het moet een ontmoetingsplaats zijn voor weldenkende mensen, een ruimte waarin ideeworden geboren, contacten worden gelegd, discussies ontkiemen. 'Ik geef niet om geld of commercie. Ik verkoop geen boeken, maar ideeen schoonheid', zegt ze.

Het is vroeg in de avond. De winkel is leeg. We zitten op het terras, omgeven door subtropisch groen. Aan de andere kant van de witte muur raast het verkeer. Van der Spoel schenkt witte wijn. Ze heeft de Nederlandse en Zuid-Afrikaanse nationaliteit en spreekt een Afrikaanse versie van het Nederlands, doorspekt met Engelse termen. We praten over het idealisme van de eigenaar van Shakespeare and Co, de excentrieke negentigjarige George Whitman, die zijn winkel eerder filantropische dan commerci eigenschappen toedichtte.

'Maar denk je dat ik niet idealistisch ben!', roept ze. 'Als je hier geld wilt maken, moet je niet in de boekenzaak zijn. Ik neem hier echt risico's. De intimiderende kracht van de markt kun je je niet voorstellen. Dat je bijvoorbeeld steeds moet denken: wie gaat dit boek kopen voor negenhonderd rand (45 euro)? Maar ik krijg de klanten die weten dat ze dergelijke met zorg uitgezochte boeken hier kunnen vinden. Een prachtig boek krijgt altijd zijn plaats.'

Boekehuis is uniek in Johannesburg, en daarmee in Zuid-Afrika. De serieuze boekenmarkt in het land is de afgelopen tien jaar vrijwel geheel overgenomen door Exclusive Books, een keten met filialen in alle grote shopping malls. Exclusive werkt volgens het Amerikaanse concept van Barnes & Noble en Borders: de winkel met de onafscheidelijke coffeeshop biedt een ruime keuze, maar is onpersoonlijk en legt zich vooral toe op recente literaire bestsellers. Je kunt er Yellow Dog van Martin Amis vinden, maar eerder Amis-werk als Einstein's Monsters niet. In Boekehuis wel. Bij boekpresentaties blijven de Exclusive-kassa's gewoon doorrinkelen. In Boekehuis niet. Presentaties zijn daar events.

Toen Antjie Krog haar A Change of Tongue kwam presenteren, was er een extra parkeerterrein nodig en moesten parkeerwachters het verkeer in goede banen leiden. Op het terras stonden witgedekte tafels met hapjes, frisdrank en wijn. Binnen zoog de dicht opeengeperste meute de koele avondbries op. Krog stond op een verhoging, naast een poster met de tekst 'Afrikaans uit die Doofpot'. Ze hield een praatje, las voor uit het eerste hoofdstuk, en beantwoordde vragen uit de zaal. Daarna ging ze aan een tafel zitten om haar boek te signeren. De rij krulde zich om het gebouw. 'We hebben die avond tachtig van haar boeken verkocht', zegt Van der Spoel.

Boekehuis is een vreemde constructie. Het maakt financieel en fysiek deel uit van de Nasionale Pers, een tijdens de apartheid gevormd Afrikaner conglomeraat dat kranten, tijdschriften en uitgeverijen bezit. Boekehuis is gevestigd op de rand van de hippe wijk Melville, te ver van de hoofdaders om te profiteren van de aanloop van winkelend publiek.

Maar inmiddels - vier jaar na opening - heeft Van der Spoel wel een mailing-lijst van achttienhonderd mensen, die bij elke presentatie of voorleesochtend een vol huis garanderen. Het succes is te danken aan een combinatie van kennis, passie en pr. 'Het was een kleine cirkel van connecties die steeds verder is uitgerimpeld. Mensen van de kranten, van de universiteit, schrijvers. Het wordt daardoor een enclave van intellectualiteit.'

Nasionale Pers beschouwde de winkel als een goede manier om de tanende interesse voor Afrikaner literatuur aan te wakkeren en ervoor te zorgen dat de boeken van de eigen uitgeverijen gemakkelijk in Johannesburg verkrijgbaar zijn. Verder kreeg Van der Spoel de vrije hand. Ze gaat bij haar aankoopbeleid geheel volgens haar eigen idiosyncratische geest te werk. Ze houdt zich verre van de populaire christelijke lectuur en esoterica. In plaats daarvan is er een uitgebreide keuze aan anti-globalistische werken, filosofie, poe en Engelstalige literatuur. Met aandacht voor een zo compleet mogelijk oeuvre van wat voor haar bijzondere auteurs zijn. 'Er zijn geen boeken voor de massa's. Frederick Forsyth en Danielle Steel kun je overal krijgen.'

De keuze reflecteert haar hartstocht en liefde. No Logo-activiste Naomi Klein is een heldin. Van der Spoel heeft een buitengewone interesse voor filosofie. Umberto Eco, Milan Kundera en Martin Amis behoren tot haar favoriete auteurs. Ze houdt van de idee dat ze mensen een stukje van haarzelf verkoopt. 'De hele winkel, van de koffiekopjes en de barokke muziek tot en met het boekenaanbod, is een projectie van mij.'

Boekehuis is gevestigd in een gerestaureerde witte villa uit het begin van de vorige eeuw, compleet met koffietuin en discussiesalon. Het is een multifunctionele ruimte waarin Van der Spoel voorleesavonden, boekpresentaties, filosofiegesprekken, kindermiddagen en boekenclubs organiseert. Discussies in Boekehuis dijen vaak uit. Een rondetafelgesprek over de spoorloos verdwenen dichter Wopko Jensma leidde via een verhaal in de pers tot hernieuwde interesse voor deze Nederlands/Zuid-Afrikaanse zonderling.

Op vrijdagmiddagen kwam er lange tijd een groepje schrijvers, journalisten en academici bijeen om te drinken en te praten over literatuur, politiek, het leven. 'Het begon heel informeel en hield ook weer heel informeel op. We hebben nu iedere maand een filosofiegespreksgroep. Volgende week bespreken we Mahler, dan Nancy en Derrida, en vervolgens Zizek en Foucault', zegt Van der Spoel.

Ze vertelt over de avond dat de Duitse auteur Bernard Schlink in debat ging met de Zuid-Afrikaanse schrijver Andrrink, hetgeen resulteerde in uitgebreide artikelen in kranten en tijdschriften. Of toen Zakes Mda zijn nieuwste boek presenteerde en het publiek ademloos luisterde. Of toen er tijdens een filosofiedebat een hevige ruzie ontstond over de te hanteren taal: Engels of Afrikaans. De woordenwisseling breidde zich uit naar de kranten en Afrikaanse websites als Praag en LitNet en woekert nog immer voort. De intellectuele Afrikaner geesten zijn gescheiden in taalpuristen als schrijver/uitgever/querulant Dan Roodt en pale natives als Antjie Krog.

Ook mooi, zegt ze, was de keer dat Kleinboer kwam voorlezen uit zijn controversi pornografische debuut Kontrei. Van der Spoel had dat boek in het dagblad Beeld kort daarvoor verdedigd als 'de decadente roman die de Afrikaner literatuur hard nodig heeft'. Ze lacht. 'Dankzij de presentatie bij mij heeft Kontrei literair gewicht gekregen. Anders zouden mensen denken: een seksboekje.' Kontrei is inmiddels een sensatie en staat op nummer 1 in de Boekehuis-toptien.

Boekehuis is een vreemde combinatie van de jaren vijftig en de 21ste eeuw. Afrikaner huisvrouwen met bloemetjesjurken scharrelen er rond, zonder zich te storen aan de opzichtig homoseksuele dichter die met een hondje op de arm naar Kleinboers boek zoekt. Die typisch Afrikaner mix van spruitjeslucht en avant-garde reflecteert Van der Spoels achtergrond. Ze heeft zich ontworsteld aan de beklemming van het conservatieve Potchefstroom, waar ze in een streng gereformeerd gezin opgroeide. Haar grootouders emigreerden begin jaren vijftig uit Nederland naar Zuid-Afrika. Haar vaders familie had een drukkerij, die zich specialiseerde in kerkblaadjes en de dorpskrant.'Ik werd groot met de geur van drukkersinkt, die mijn vader 's avonds van zijn werk mee naar huis nam.'

Thuis werd veel gelezen. 'Mijn vader las altijd, nog steeds. En ik trok me ook al snel terug met een boek. Mijn moeder vond dat niks. Die vond dat je gezellig moest doen, that all consuming gezellig zijn. Daar heb ik een broertje dood aan. Als kind ging ik nooit naar school zonder een boek in mijn tas - nooit. Als ik klaar was met mijn opdracht, zat ik te lezen. Nog steeds ga ik nooit zonder krant of boek ergens naartoe. Ik kan niet goed over koetjes en kalfjes spreken.'

Boekehuis past in een Afrikaner/Nederlandse traditie. Van der Spoels oom Marcus de Jong had in de jaren tachtig een boekenzaak in Johannesburg bij de Universiteit van Witwatersrand, waar Van der Spoel regelmatig kwam. Officieel verkocht hij voornamelijk academische lectuur. Maar onder de toonbank kon je bij De Jong verboden literatuur krijgen, boeken over anarchisme, communisme, baanbrekende filosofie. De winkel was de plek voor jonge rebelse Afrikaners om elkaar te ontmoeten. Iedere dag hingen ze er rond, koffiedrinkend, discussind over het laatste werk van Deleuze of Derrida. In 1989 sloot De Jong de deuren. Het duurde elf jaar eer de ontstane lacune door Boekehuis werd opgevuld.

De parameters zijn inmiddels veranderd. De apartheid is voorbij. Literatuur is niet langer gevaarlijk en verboden. Maar het basisidee is onveranderd gebleven. Zuid-Afrikanen, met name Afrikaners, discussin graag en hartstochtelijk, over taal, over idee over hun schrijvers en dichters, over hun cultuur en hun toekomst. Het gedrukte woord en alles daaromheen blijven de gemoederen verhitten.

'Deze winkel heeft zijn eigen gemeenschap geschapen', zegt Van der Spoel. 'Het zijn geen bejaarde dames die hier komen, het is een scene die er voorheen niet was, omdat er geen contactpunt was. Het is een netwerk geworden.'

Ze vertelt over de contacten die ze legt tussen auteurs en uitgevers, over de manuscripten die aspirant-schrijvers haar in de handen drukken in de hoop dat zij er een uitgever bij vindt, over de verzoeken om een vergelijkbare winkel op te zetten in Kaapstad.

'Dat lukt me niet, want een nieuwe winkel heeft minstens een jaar lang 24 uur per dag aandacht nodig om een klantenbasis op te bouwen. Dan kan ik niet tegelijkertijd deze zaak aan de gang houden. Ja, misschien ben ik een control freak.'

Tot slot de commerci hamvraag. Speelt ze quitte?

'Nee.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden