ONZE GIDS DEZE WEEK

'Ik vergeet nooit waar ik vandaan gekomen ben'

Hij staat bekend als de kunstbaron en troetelintellectueel van Groot-Brittannië, maar Melvyn Bragg (76) geniet evenveel van een speelfilm van Bergman als van een schaarbeweging van Bergkamp.

Melvyn Bragg, Brits schrijver, presentator en politicus Beeld Els Zweerink

Tegenover me zit de man die gedenkwaardige interviews heeft gemaakt met een dronken Francis Bacon, een blowende George Michael, een stervende Dennis Potter en met vele grootheden die het culturele landschap de afgelopen vijf decennia hebben vormgegeven. Dit is de curator van een culturele revolutie waarbij de barrières tussen hoge en lage cultuur, tussen Pulp en Pinter, tussen Parton en Pavarotti, zijn gesloopt. Dit is de 76-jarige kunstpaus van het Verenigd Koninkrijk, die net zijn 23ste boek heeft gepubliceerd, wekelijks met academici het wereldgebeuren van commentaar voorziet in het radiopogramma In our time en getooid in hermelijn de Conservatieve regering bestrijdt in het Hogerhuis.

Het eerste onderwerp dat Melvyn Bragg te berde brengt is voetbal. Om precies te zijn: Arsenal. Om nog preciezer te zijn: Dennis Bergkamp. De Dutch Master. Het is meer dan een Engelse beleefdheid tegenover een Nederlandse gast. Hier spreekt een liefhebber.

CV

1939 Op 6 oktober geboren in Carlisle, Cumbria
1961 Begint als leerling bij de BBC
1965 Debuteert met For a want of a nail
1978 Eerste aflevering The South Bank Show
1998 Eerste aflevering In our time
1998 Treedt toe tot Hogerhuis

Beeld Els Zweerink

1. Voetballer: Dennis Bergkamp

'Zijn spelinzicht was grandioos en zijn techniek perfect. Hij kon de bal neerleggen waar hij wilde. Na zijn vertrek liepen andere spelers wat verloren rond. Een fenomeen als Dennis zullen we niet meer zien', zegt Bragg die negentien jaar lang een seizoenskaart had voor Arsenal, met zijn zoon Tom. 'Op een dag hebben we de plattegrond van Londen gepakt en de punt van de passer op ons huis gezet. We trokken cirkels en Highbury was het eerste stadion dat we raakten. Bij het kiezen van je lievelingsclub moet je dicht bij huis blijven.'

Een volledige verrassing is de band met voetbal niet. In zijn boek Twelve books that changed the world heeft hij The Rule Book of Association Football opgenomen, naast onder meer de Principia Mathematica en de King James Bible. Dit boek heeft Bragg veel hoofdbrekens opgeleverd. Hij is geen man van het opstellen lijstjes en het maken van keuzes.

Tijdens het gesprek in zijn kantoor nabij Oxford Circus vallen stiltes als hem wordt gevraagd naar favoriete schilderijen en boeken. 'O dear', klinkt het dan zachtjes uit de mond van de man die bijna 800 afleveringen heeft gemaakt van The South Bank Show, het programma waarmee hij in de woorden van filmmaker Ken Russell kunst geschikt maakte voor televisie. En andersom.

Dennis Bergkamp. 'Hij kon de bal neerleggen waar hij wilde. Na zijn vertrek liepen andere spelers wat verloren rond.' Beeld Guus Dubbelman

Bij het geven van antwoorden blijft Bragg dicht bij huis. De keuzes die hij maakt zijn niet die van een onafhankelijk cultureel adviseur, ze vormen haltes van een intellectuele ontdekkingstocht die tijdens de oorlogsjaren begon in de noordwestelijke uithoek van Engeland. Daar groeide Bragg op. Zijn vader werkte in een fabriek; zijn moeder in de huishouding. Later hadden zijn ouders een kroeg. In zijn eerste vier levensjaren moest Melvyn, enig kind, het stellen zonder zijn in de luchtmacht dienende vader. Die plek van herkomst zou een grote rol spelen in zijn naar een rijke Britse traditie sociaal-realistische boeken.

Bragg ging naar een staatsgymnasium, waar een enthousiaste docent hem onder zijn hoede nam. Dankzij een beurs kon hij moderne geschiedenis studeren op Oxford. Na zijn studie kreeg hij een leerlingplek bij de BBC en de rest is geschiedenis. Hij is altijd een workaholic geweest, maar die drang nam nog meer toe na de meest dramatische gebeurtenis uit zijn leven: de zelfmoord van zijn eerste vrouw Lisa, in 1971. Hij heeft het van zich af proberen te schrijven met Remember me (2008). Het boek opende slechts de wonden.

Zijn oeuvre is vaak genegeerd door literaire jury's - de Bad Sex Award kreeg hij wel - omdat hij meer wordt gezien als televisiepersoonlijkheid dan als schrijver. Bragg is zoals de Engelsen dat omschrijven een 'national treasure'. In de jaren tachtig bespot in het tv-programma Spitting Image en in de jaren negentig op voordracht van Tony Blair verheven tot de adelstand. Het leergierige jongetje uit Wigton was een heer in Westminster en op het West End. Een 'klassenbastaard', noemt hij zichzelf. Wigton, zo verzekert hij, heeft hem nooit verlaten. 'Ik ben nooit vergeten waar ik vandaan ben gekomen. Als het even kan reis ik naar mijn tweede huis in in mijn geboorteplaats.'

Beeld Els Zweerink

2. Historische held: John Ball

De timing van zijn jongste boek kon niet beter. Terwijl de Labour Party, zijn partij, is overnomen door linkse opstandelingen onder leiding van Jeremy Corbyn, speelt de historische roman Now is the time zich af ten tijde van de Peasant's Revolt van 1381, de grootste volksopstand uit de Britse geschiedenis. De rebellenleider was de koningsgezinde ex-soldaat Walter Tyler, maar het brein was de prediker John Ball. 'Fascinerende man', zegt Bragg, 'die streed tegen sociale ongelijkheid, tegen de onderdrukking van de boeren en tegen de corruptie van de kerk. Ball was een hedge priest, iemand die niet in de kerk, maar erbuiten preekte. De Lollards, de beweging waar Ball bij hoorde, werden vervolgd. Soms eindigden ze in de martelkamer van Lambeth Palace, de Londense woning van de aartsbisschop. De martelruimte bevindt zich in een toren. Je kunt hem bekijken. Drie keer is Ball door de kerk geëxcommuniceerd, maar hij trok zich er niets van aan. Uiteindelijk werd hij voor levenslang in een kerker gegooid, waar hij door Tyler uit zou worden bevrijd. Ball preekte in het Engels en niet in het Latijn van de geestelijken. Dat lijkt nu niet bijzonder, maar was indertijd een radicale politieke zet. Taal is een belangrijk politiek wapen.'

Historische held: John Ball. 'Fascinerende man die streed tegen de onderdrukking van de boeren en tegen de corruptie van de kerk'

3. Landschap: Lake District

'Ik heb het geluk gehad te zijn opgegroeid aan de rand van het Lake District, een ongerepte streek met dertig, veertig meren. Een godsgeschenk, bewaard gebleven dankzij natuurbeschermers in de negentiende eeuw. Dat mogen bemoeials zijn geweest, maar we kunnen ze eeuwig dankbaar blijven voor hun strijd tegen de ontwikkeling van het gebied. Het unieke is de combinatie van heuvels, luchten en water. Dat zorgt voor sublieme taferelen. Door de westenwind worden de wolken tegen de heuvels opgeblazen. De turbulentie die dat veroorzaakt, het is alsof de wilde luchten je innerlijk weerspiegelen. Toen ik als puber een zenuwinzinking kreeg, bracht Wordsworths Prelude me troost en en vooral herkenning. Ik zag mezelf terug in dat gedicht, dat grotendeels een lofzang is op het merengebied waar hij vandaan kwam. Het was de periode waarin ik langzaam volwassen werd, de wereld begon te begrijpen. De jeugdige onschuld verloor.'

Landschap: Lake District. 'Een godsgeschenk' Beeld Andrew MC Caren / HH

4. Boek: Hard Times van Charles Dickens

'Met mijn moeder en familie woonden we in een hofje, waar zich een bibliotheek bevond die twee avonden per week open was. Daar was ik als kleuter vaak te vinden en de bibliothecaris gaf me spannende lectuur mee, waaronder strips over sport- en oorlogshelden. Daarmee begon mijn literaire reis. Op mijn zestiende had ik de belangrijkste boeken uit de wereldliteratuur verslonden. Buddenbrooks van Thomas Mann was iets onvergetelijks en deze familieroman speelde in mijn achterhoofd mee toen ik zelf schreef over de curieuze geschiedenis van mijn familie.'

Een roman waar de puber Bragg bij wijze van spreken in woonde, was Hard times. Het boek van Charles Dickens speelt zich af in een fictieve Noord-Engelse stad tijdens het Victoriaanse tijdperk, dat ook Wigton in de jaren veertig had kunnen zijn. 'We hadden les in onverwarmde scholen, we liepen tuberculose op en de sloppenwijken waren onze speeltuin. Voor mijn mam, die weinig las, was het stadje haar roman. Ze wilde alles weten wat er zich afspeelde, niet uit bemoeizucht, maar uit fascinatie. Ze schreef zonder pen en papier.'

Hard Times - Charles Dickens

5. Schilderij: Zelfportret met twee cirkels Rembrandt

De eerste keer dat Bragg een schilderij van dichtbij zag, was in het Rijksmuseum. 'Dat was tijdens een schoolreisje. Ik moet 15 zijn geweest. Beeldende kunst speelde tot dan toe geen rol in mijn leven. Er was geen televisie, mijn moeder las alleen damesbladen en er waren geen musea in Wigton.' Dat bezoek aan Amsterdam vormde het begin van een levenslange liefde voor Rembrant, die hij de meester van het menselijke gezicht noemt. Vooral de late Rembrandt kan hem bekoren. 'Ik genoot zo van die expositie in de National Gallery, vorig jaar. Tegen mijn vrienden zeg ik soms gekscherend dat ik elke ochtend met plezier naar mijn eigen Rembrandt kijk. Dat is een kaart van wat ik zijn mooiste werk vind, het zelfportret met twee cirkels. Om het echte exemplaar te zien, hoef ik slechts de Hampstead Heath over te steken, want het hangt in Kenwood House. Het is een mysterieus zelfportret. Wat ik zie is een onverschrokken, tevreden en wat melancholische man. Een leraar bovendien. Die cirkels en de ezel vormen samen een getuigenis van zijn leven. Ik wil schilderijen kunnen begrijpen, weten wat de maker wil zeggen, iets te weten komen van de wereld waarin hij verkeert. Dat lukt me bij Vincent van Gogh, die tot me kwam door de film Lust for Life, maar ook bij Tracey Emin met haar bed. Om dezelfde reden kan ik niets met abstract-impressionisme. Hoe langer ik naar een Pollock tuur, hoe sterker ik me afvraag wat ik zie. De meeste schilderkunst uit de twinigste eeuw kan sowieso de prullenbak in.

Schilderij: Zelfportret Rembrandt Beeld Collectie Rijksmuseum

6. Film: Zomer met Monika Ingmar Bergman

Bragg beleefde een bridesheadiaanse gelukzaligheid op Wadham College, Oxford, de alma mater van onder meer John Locke en Christopher Wren. Hij miste echter zijn vriendin, die in Wigton was achtergebleven en later naar Londen zou verhuizen. Dat gemis bracht hem er in 1958 toe om de film Zomer met Monika te bezoeken, gemaakt door de Zweedse cineast die hij twintig jaar later zou interviewen. Hoofdrolspeelster Harriet Andersson, wier gezicht de affiches sierde, leek immers als twee druppels water op zijn lief. 'Het scheelde niet veel of ik was na vijf minuten weggelopen, want ik had niet verwacht dat het in een vreemde taal zou zijn. Ik nam genoegen met ondertiteling. Een wijs besluit want het was een soort film die ik niet eerder gezien had. Normaal gesproken gingen we naar films voor de steracteurs. Burt Lancaster, Rita Hayworth. De regisseur was irrelevant. Hier was iets anders aan de hand. Na de film bleef ik denken over wat ik had gezien. Het voelde alsof ik een roman had gelezen. Bergman dacht als een romancier, maar werkte als een filmregisseur. Dit opende mijn ogen. Ik ging films bekijken van Truffaut, van Antonioni. Het was allemaal nieuw en exotisch voor iemand die was opgegroeid met jolige Engelse komedies.'

Film: Zomer met Monika Beeld HH

7. Muziek: De vroege Beatles (en de late Beethoven)

De kleine Melvyn zong in een knapenkoor. 'Zeker in het noorden van Engeland bestond er een grote koortraditie. In een naburig stadje zong Kathleen Ferrier. Echte muziek, eeuwenoude liederen. Maar als thuis Radio 3 aanstond, de deftige zender met klassieke muziek, draaide ik hem weg. Niet dat ik het niet mooi vond, maar het was een klassenbewuste reactie.' Gevraagd naar zijn favoriete muziek zegt hij, met een lach, 'de late strijkkwartetten van Beethoven en de vroege liedjes van The Beatles'. Over dat laatste weidt hij het liefst uit. 'Ze vingen de tijdgeest. Hun opkomst was een samenloop van omstandigheden. Twee talentvolle jongemannen, Paul McCartney en John Lennon, ontmoeten elkaar en vormen een band, in een 'Ierse' stad waar muziek vanuit de Verenigde Staten aan land kwam en die gezegend was met een levendige clubcultuur. Die clubs doen denken aan de ateliers waar leerling-kunstenaars in de Renaissance terecht konden.' Met de fameuze opmerking van Lennon dat The Beatles 'groter zijn dan Jezus' kan Bragg leven en het is geen toeval dat Paul McCartney zijn eerste gast was bij de South Bank Show. 'Na de Tweede Wereldoorlog zaten we, een Wereldrijk armer, op onze knieën, maar dankzij The Beatles stonden we weer op.'

Muziek: De vroege Beatles Beeld getty

8. Politicus: Roy Jenkins

Daags voor het gesprek stond Bragg, als Lord Bragg of Wigton in the County of Cumbria in the House of Lords, waar hij zijn wijsheid over zaken als kunst en onderwijs graag deelt met zijn collega-Lords.

'We hebben het voorstel van de regering om te bezuinigen op de bijstand weggestemd', klinkt het strijdvaardig, 'en binnenkort is de surveillance-wetgeving aan de beurt en het voorkomen van de bezuingingen op de BBC.' Hij geniet van zijn politieke bijbaantje, dat hij koestert sinds de New Labour-jaren.

Bragg, een miljonair, gaf de partij van Tony Blair donaties, maar zijn liefde voor de oud-premier is bekoeld. Zoals een Engelse socialist betaamt is deze 'luvvie' een bijnaam voor progressieve leden van de kunstwereld traditioneel, sentimenteel en nostalgisch. Hij groeide op onder Clement Attlee, wiens regering in de tweede helft van de jaren veertig de verzorgingsstaat stichtte. De tweede Labour-golf maakte hij bewuster mee, die onder de pijprokende Harold Wilson in de Swinging Sixties.

'Wilson paste bij de tijd en omringde zich, heel dapper, met intellectuele en politieke zwaargewichten. De meeste waardering heb ik altijd gehad voor Roy Jenkins, de minister van Binnenlandse Zaken die uitgroeide tot het gezicht van de culturele bevrijding. Zijn decriminalisering van homoseksualiteit is een van de belangrijkste wetten uit onze geschiedenis. Het bewijst dat politici wel degelijk dingen kunnen veranderen.

Politicus: Roy Jenkins Beeld Peter Brooker / HH
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden