'Ik verdwaal graag in mijn eigen verhalen'

Na jaren van relatieve stilte werkt kinderboekenschrijfster Tonke Dragt (1930) aan haar laatste roman. 'Ik wil proberen of ik het kan: schrijven zonder trucs.'

Tonke Dragt wordt volgende week tachtig. Op twaalfde dag van de elfde maand van het tiende jaar. 'Is dat echt de datum? Wat mooi!' Ze glimt, want de toverkoningin van het Nederlandse kinderboek is dol op dit soort toevalligheden. Daarna grimmig: 'Hoewel je het ook als aftellen kunt zien.'


De grootste kinderboekenschrijfster van haar generatie lijkt wéér kleiner geworden. Als ze aan de arm van de taxichauffeur langzaam bar Sabor in Atlantic Hotel aan het strand van Kijkduin binnenstapt en aan een tafel bij het raam gaat zitten, verdwijnt ze bijna achter haar stuk appeltaart, zo steil en ongenaakbaar als een sprookjeskasteel.


Maar het gaat het behoorlijk goed met haar: ze is na een aantal moeilijke jaren - ze verloor haar jongste zus en een oog - eindelijk weer aan het schrijven. En dat betekent wat. Jarenlang was het stil rond Dragt. Toen in 2004 tijdens de vijftigste kinderboekenweek De brief voor de koning (1962) werd bekroond tot het beste kinderboek aller tijden (en vervolgens werd verfilmd) en ze geflankeerd door haar twee beste vrienden het podium beklom, leek het voor het publiek alsof ze uit een lange sluimering ontwaakte.


Sinds 2007 verschijnen er mondjesmaat weer nieuwe teksten van de gevierde schrijfster. Samen met haar vaste omslagillustrator Annemarie van Haeringen maakte ze het prentenboek Wat niemand weet (2007). Bij het signeren stonden er weer rijen tot op straat. Daarop volgende het collageboek Dichtbij ver van hier (2009), een soort reisgids naar de geheimzinnige wereld van haar laatste grote boek Aan de andere kant van de deur (1992). Een teaser voor de fans, die al achttien jaar wachten op het beloofde vervolg.


Wanneer het klaar is? 'O, alsjeblieft. Als ik al denk aan het hele circus van zo'n uitgave dan krijg ik de zenuwen. En het is nog lang niet klaar: ik moet alle gaten nog dichtschrijven tussen de passages die ik nu heb. Misschien doe ik het alleen voor mezelf, gewoon omdat het leuk is.'


Dragt verkocht meer dan een miljoen boeken in Nederland en had met bijna al haar titels bestsellers in Duitsland. Ze won prestigieuze nationale en internationale prijzen en heeft sinds kort succes met vertalingen in Japan en Spanje. Landen waar haar on-Nederlandse vertelsels niet zo wereldvreemd worden gevonden als hier. De televisieserie De Zevensprong (1982) wordt nog geregeld herhaald en lokt steeds weer nieuwe generaties lezers naar de boekwinkel, waar ze een oeuvre aantreffen dat tussen alle nieuwkomers fier overeind staat. Volgend jaar is het precies vijftig jaar geleden dat haar debuut verscheen en op één na is geen enkele titel ooit uit druk geweest.


Ze heeft haar indrukwekkende carrière te danken aan een lange adem en een in aanvang haast onwaarschijnlijke productiviteit. Haar eerste boeken, stuk voor stuk stevig van omvang, schreef ze 's nachts in bed, terwijl ze overdag voor de klas stond. 'Toen ik nog geen succes had moest ik op een gewone manier mijn dagelijks brood verdienen.'


Dankzij de geboortegolf in de jaren zestig was dat voor een pas afgestudeerde tekenlerares met akte A en B geen enkel probleem. Voor ze het wist stond ze, vers van de Academie voor de Beeldende Kunsten, in een noodgebouwtje naast de Rijswijkse Openbare Scholengemeenschap tekenles te geven. Ze probeerde haar verhalen uit op de leerlingen. Als het rumoerig werd, wist ze dat het niet spannend genoeg was.


Vervolg op p3


Opeens was sprookjesproza niet meer in de gratie

Vervolg van p1


Collega-schrijfster Miep Diekmann, zelf net doorgebroken en invloedrijk, bracht aar binnen bij de chique uitgeverij Leopold.


Hoewel haar ster snel rees, bleef ze terugkeren naar het onderwijs. Tonke Dragt was de dertig gepasseerd, ongetrouwd en kinderloos. Ze woonde samen met haar twee jongere zussen bij haar moeder, die jong weduwe was geworden. Zelfs na het toekennen van de Staatsprijs voor haar hele oeuvre in 1976, toen ze al lang van haar boeken kon leven, stond ze nog gewoon voor de klas. 'Ik vond het lesgeven leuk. En ik geloof ook dat ik er goed in was.'


Het was de tijd dat je als leraar nog mocht roken tijdens de les - en dat deed ze, als een ketter - en je eigenaardigheden als docent niet zo'n punt waren. En ze wás eigenaardig, die zangerig pratende juf uit voormalig Indië, die vertelde over tijgers en bloedhete tropische oerwouden en als het warm was emmers water in de klas zette ter verkoeling. Het kon allemaal. 'Hoewel, ook toen had je ouders die klaagden dat ik die kinderen niet het hoofd op hol moest brengen met mijn verhalen.'


Dat deed ze natuurlijk wél. Zo was er die middag dat ze in een verduisterd natuurkundelokaal, verlicht met kaarsjes en met een menselijke schedel geleend van de biologieleraar les gaf in spookverhalen schrijven. De sessie was zo'n succes dat er nog jaren een geheime club van spookverhalenschrijvers onder de leerlingen was, die 'Vrijdag de Dertiende' heette. 'Ergens in huis moet ik nog het Griezelige groene boekje hebben, over planten die wraak nemen op de mensen. Heel actueel eigenlijk.' Haar eigen bijdrage ging over een spookmes en verscheen in Het gevaarlijke venster (1979).


Hoezeer haar leerlingen en zij ook voor wederzijdse inspiratie zorgden, begin jaren tachtig hield ze haar dubbelleven niet meer vol en stopte ze met lesgeven. Ook haar schrijfproductie zakte in. In de jaren daarna raakte ze vrij snel op de achtergrond. Sprookjesachtig proza raakte uit de mode. De populaire griezelboeken van Paul van Loon werden 'pulp' genoemd, hoogstens geschikt om kinderen aan het lezen te krijgen. Ook op Harry Potter - ze heeft alle delen gelezen en vond De gevangene van Azkaban het beste - werd door sommige critici besmuikt gereageerd.


Dragt kan zich er over opwinden. 'Ze zeggen dat kinderen tegenwoordig zo gemakzuchtig zijn, niets meer aankunnen. Daar ben ik het helemaal niet mee eens. Kinderen hebben forse problemen, heel andere dan toen ik lerares was. Ze hebben heel veel op hun bordje: zorgen over het klimaat, het mogelijke einde van onze Westerse welvaart. Jeugdboeken mogen dus best een soort geestelijke vakantie zijn. Als ze maar goed geschreven zijn.'


Wat dat betreft heeft ze de tijd weer aan haar zijde: het dikke jeugdboek is terug en volwassenen schamen zich niet meer om te zeggen dat ze die ook graag lezen. Ze is er blij mee, ze heeft vanaf het begin van haar carrière gevochten tegen leeftijdsaanduidingen in haar boeken. Kinderboeken voor kinderen, echte literatuur voor volwassenen: 'Zo'n ónzin!'


Ze groeide op in een gezin waarin iedereen alles las wat voorhanden was, van stripverhalen tot Shakespeare. Vader Andries Dragt, voor de oorlog verzekeringsdeskundige in de koloniën, was een begenadigde verteller die zijn neus niet ophaalde voor een sprookje. 'Alhoewel het natuurlijk beide kanten op moet. Alle boeken zouden cross-over moeten zijn.'


Nu haar eigen laatste boek: De weg naar de cel. Het is het sluitstuk van het tweeluik Zeeën van tijd, dat ze haar literaire testament heeft genoemd. De meeste fans hebben de hoop waarschijnlijk al lang opgegeven, hoewel het gissen naar de inhoud een leuk spelletje blijft dat ook goed past bij het wat mysterieuze imago van de schrijfster.


Gek genoeg heeft haar laatste ziekbed haar weer op de been gebracht als auteur. Tijdens een heftige aanval van artrose moest ze wekenlang liggen en ging ze weer eens lezen wat ze nu eigenlijk had liggen van haar laatste boek. 'Uit pure verveling. Maar toen ik het uit had dacht ik: het is zo slecht nog niet. En ik heb alles geteld¿ blijk ik al acht hoofdstukken te hebben!'


In De weg naar de cel verdwaalt student Jan A. in een stadspark en komt hij in een andere wereld terecht, waar tijd en ruimte hun eigen grillige gang gaan. In tegenstelling tot haar eerdere boeken is er geen magisch woord voor nodig en is er geen queeste te volbrengen. Is dromen en verdwalen het enige wat ze nog wil? 'Nee hoor. Ik wilde dit gewoon eens proberen, kijken of ik dat kan: schrijven zonder trucs om het spannend te maken. Verdwalen is niet het doel. Maar het is wel leuk. Ik verdwaal graag in mijn eigen verhalen.'


Het bleek trouwens nog best lastig om geloofwaardig te maken, dat verdwalen. Bij het bedenken van Zeeën van tijd had ze nog geen rekening gehouden met moderne navigatiesystemen en mobiel internet. In haar fantasiewereld herkennen mensen het Zuiderkruis nog gewoon. Dus er gaan in het boek nu en dan wat mobiele telefoons kapot. 'Je kunt helemaal niet meer verdwalen tegenwoordig. Dát is pas eng. Nee, misschien moet dat boek er toch maar komen.'


CV

1930


Op 12 november geboren in Batavia


1946


Verhuist naar Nederland, Dordrecht


1958


Eerste korte verhaal, in Kris Kras


1962


De brief voor de koning bekroond als Kinderboek van het jaar


1976


Staatsprijs voor kinder- en jeugdliteratuur


1982


Tv-serie De Zevensprong, regie Karst van der Meulen


1989


Het geheim van de klokkenmaker


1992


Aan de andere kant van de deur


2004


Griffel der Griffels voor De brief van de koning (verfilmd door Pieter Verhoeff in 2008)


2009


Dichtbij ver van hier


TONKE'S BESTE

1 Verhalen van de tweelingbroers (1961)


Dragts debuut; ondanks de wat verouderde taal nog steeds bijzonder. De tweeling Laurenzo en Jiacomo gaat de wijde wereld in: de een wordt edelsmid, de ander meesterdief.


2 De brief voor de koning (1962)


In de nacht voor zijn ridderslag krijgt Tiuri de opdracht om een belangrijke brief naar koning Unauwen te brengen. Minstens zo beklemmend is het vervolg, Geheimen van het Wilde Woud.


3 De zevensprong (1966)


Het perfecte kinderboek. Meester Frans van der Steg vertelt zijn leerlingen spannende verhalen, die vervolgens echt blijken te gebeuren. Alle kwaliteiten van Dragt zitten erin.


4 Torenhoog en mijlenbreed (1969)


Ruimtereiziger Edu voelt zich, tegen de regels in, aangetrokken tot de wouden van Venus en komt in de problemen. Samen met Ogen van tijgers (1982) Dragts meest 'volwassen' boek.


5 De torens van februari (1973)


Dragts somberste boek, en het enige dat weerstand opriep: Tom ontdekt dat hij door een geheim woord uit te spreken naar een andere wereld kan stappen. Ten onrechte gelezen als een verhaal over schizofrenie of zelfs zelfmoord.


Blijft fascineren.Pjotr van Lenteren


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden