INTERVIEW

'Ik vecht tegen het beeld dat mensen van me hebben'

Zijn hoofdrol in de nieuwe Nederlandse film Riphagen was een van de moeilijkste. Hij lag er 'wel een paar nachten wakker van'. Acteur Jeroen van Koningsbrugge over hoe je een in en in slecht mens invoelbaar maakt.

Beeld Bianca Pilet

Jeroen van Koningsbrugge (43) weet het zelf ook: 'Voor de meesten blijf ik toch die gast van de tv-programma's De Lama's en Ik Hou Van Holland. En dat is prima. Het is de basis van mijn carrière, maar af en toe levert het rare dingen op. Zo vroeg vandaag een interviewer naar aanleiding van Riphagen: hoe is het voor jou om nu eens met échte acteurs te werken? Hmmm, dacht ik, oké. Maar wat ik zei was: 'Dat is te gek!' Wat moet ik anders zeggen, dat-ie z'n huiswerk niet heeft gedaan?'

De acteur, tevens televisiepersoonlijkheid (Draadstaal, Lekker Nederlands) en zanger, ging toch echt vier jaar naar de toneelschool in Amsterdam en speelt serieuze grote filmrollen: in 2014 in De Surprise van Mike van Diem (Karakter) bijvoorbeeld en nu in Riphagen van Pieter Kuijpers (Van God Los) - die overigens aankondigde na deze film te stoppen met regisseren.

Riphagen is een film over een van de grootste oorlogsmisdadigers van Nederland, de Amsterdamse jodenjager en crimineel Dries Riphagen. Het is voor zover hij weet de eerste grote Nederlandse film met een bad guy als hoofdpersoon. Van Koningsbrugge speelt hem.

Riphagen maakte voor de oorlog deel uit van de Amsterdamse penozekliek; hij verdiende zijn geld met illegale gokhuizen, als pooier en met het helen van gestolen sieraden. Toen de oorlog begon besloot Riphagen, een uitgesproken antisemiet, met de Duitsers samen te werken. Hij joeg op ondergedoken joden, zei tegen hen dat hij ze zou helpen, verduisterde hun bezittingen en gaf ze vervolgens aan bij de Duitsers, waarvoor hij een beloning ving.

Een zware rol, zegt Van Koningsbrugge. 'We stonden op een set in Wassenaar, waar het hoofdkantoor van de Sicherheitsdienst was nagebouwd. Ik kom daar binnen met mijn pak aan en gleufhoed op. Aan de muur hangt een enorme vlag met hakenkruis, er hangen posters van Hitler en Himmler aan de muur. Het is leuk om een bad guy te spelen, natuurlijk, maar toen krabde ik me wel even achter mijn oren. Het voelde, eh, unheimlich, om maar een mooi Duits woord te gebruiken. Ik voelde me toch een soort verrader.'

Ter voorbereiding spraken Van Koningsbrugge en Kuijpers met Robbie Riphagen, de enige zoon van Dries. 'Zijn vader heeft hij nooit echt gekend, want die was uit beeld sinds hij 3 jaar was. Zijn moeder hertrouwde met Frits Kerkhoven, nota bene een verzetsman. Robbie bleek inmiddels woonachtig op Mallorca. Pieter dacht: die zal daar vast in een enorm landhuis wonen. Hij daarheen. Bleek hij in een lief oud boerderijtje te wonen, een klein mannetje, twee koppen kleiner dan ik. Hij is later een keer naar de set gekomen, waar ik hem heb ontmoet. Het tegenovergestelde van zijn vader, in alle opzichten. Een creatieve man, belezen, hij heeft een hoge functie bij Philips gehad. Alles wat hij van zijn echte vader weet, weet hij van zijn moeder. Zij had altijd gezegd dat hij de liefste vader en echtgenoot was die je je maar kon voorstellen.'

Jeroen van Koningsbrugge.Beeld Bianca Pilet

Riphagen heeft 200 joden verraden en zich hun bezittingen toegeëigend.

'Ja. Een klootzak. En toch moet je daar als filmmakers iets tegenoverstellen, er moet iets zijn waardoor je wilt blijven kijken. Je moet niet na drie minuten al denken: mag die man dood, alsjeblieft? Voor mij was het een puzzel: hoe zat die man in elkaar? Het was óók een charismatische man, een grappige man. Iemand die tweehonderd joden heeft verraden, moet in onze ogen puur slecht zijn. Het is niet te accepteren dat het in zekere zin ook een normale man was. Hij heeft alles geheimgehouden voor zijn vrouw, van wie hij zielsveel hield, dat moet bijna niet te doen zijn geweest. Waarom loog hij tegen haar? Omdat hij zich schaamde, denk ik, hij wist dat ze bij hem weg zou gaan als hij het zou vertellen.'

En wat is je uiteindelijke karakteranalyse; hoe kwam hij tot zijn daden?

'Riphagen was een opportunist. Ik denk dat hij zichzelf voor een keuze heeft gesteld: ben ik slachtoffer of dader? Hij komt uit een arm milieu, zijn moeder overleed toen hij 6 was en zijn vader was alcoholist. Riphagen vertrok op zijn 16de met de grote vaart naar Amerika, waar hij een paar jaar bleef en zich liet inspireren door Amerikaanse gangsters. Toen hij op zijn 19de terugkeerde naar Amsterdam, had hij een revolver en een gleufhoed. Hij heeft toen hij eenmaal volwassen was, gekozen om dader te zijn. Zijn hele leven was hij al slachtoffer geweest. Binnen no time was hij een crimineel met een enorm netwerk. Hij was een schaamteloze jodenhater, dus toen de oorlog begon, zag hij mogelijkheden. Hij werkte voor de SD en gaf in die hoedanigheid opdrachten aan de Amsterdamse politie - de omgekeerde wereld. Hij kon zijn gang gaan omdat iedereen als de dood voor hem was. Het was een parasiet, een schaker, hij is overal mee weggekomen.'

Wat was het moeilijkste aan deze rol?

'Ik heb wel een paar nachten wakkergelegen van het personage. Ik begon te dromen van mijn opa en oma. Ik had last van schuldgevoelens omdat ik zo'n slechte man speelde, en in mijn hoofd probeerde ik het goed te praten. In een rol zoek je altijd naar de connectie met jezelf - je moet je inleven. Bij hem lukte dat me niet. Ik belde Pieter nadat ik er weer een nacht niet van had geslapen. Waarom koos hij toen het erop aankwam niet voor het gezin waar hij zo van hield? We zijn het script scène voor scène gaan doornemen en besloten dat hij echt twee gezichten moest hebben; in de ene scène was hij de lieve echtgenoot, in de andere scène meedogenloos en gevoelloos. Ik moest hem schizofreen maken om hem te kunnen spelen.'

Twee keer won Van Koningsbrugge een (publieks)prijs voor zijn tv-werk, de Zilveren Televizier-Ster, maar voor een Gouden Kalf werd hij nooit genomineerd. 'Mijn laatste vier tegenspeelsters (Lies Visschedijk in Hemel op Aarde, Georgina Verbaan in De Surprise, Thekla Reuten in Schone handen en Lisa Zweerman in Riphagen, red.) werden wél genomineerd voor een Gouden Kalf, dus dan doe ik toch iets goed. Daar hebben Pieter en ik wel grappen over gemaakt. Zo'n nominatie zou leuk zijn, maar ik hecht meer waarde aan een publieksprijs, al is dat makkelijk om te zeggen als je die wél hebt gewonnen. Bij de Gouden Kalveren zijn het collega's die op je stemmen, en die denken natuurlijk óók...'

...dat is die gast uit Ik Hou Van Holland?

'Precies. En ik begrijp dat. Ik hoef ook helemaal geen Gouden Kalf. Blijkbaar ben ik voor mijn collega's niet goed genoeg. Ook prima. Voor De Surprise van Mike van Diem ben ik aanvankelijk drie keer afgewezen, omdat de film geen subsidie zou krijgen als ik de hoofdrol zou spelen. Ik moet vechten tegen het beeld dat mensen van me hebben. Dat kost veel energie. Mensen denken dat alles me komt aanwaaien, maar niks komt me aanwaaien.'

Je komt uit het tegenovergestelde van een grachtengordelmilieu. Kijk je daardoor minder dan veel van je collega's neer op Ik Hou Van Holland?

'Dat helpt wel, denk ik. Mijn ouders zijn arbeiders. Ik heb geleerd: als je niet hard werkt, kom je er niet. Mijn ouders zijn bovendien echte Ik Hou Van Holland-kijkers. Draadstaal keken ze ook wel, maar minder. Want Jeroen staat toch op RTL4?'

Wilde je op je 18de graag weg uit Den Bosch?

'Heel erg graag. Ik heb er nare herinneringen aan. Daar heb ik één keer over gepraat, in het tijdschrift Jan, en dat wil ik niet nog een keer vertellen. Ik voelde me verantwoordelijk voor het gezin, daar komt het op neer, van mijn 11de tot mijn 19de. Ik ben veel te vroeg volwassen geworden. Er viel een last van me af toen ik er wegging, al duurde het daarna nog een jaar of vijf voor ik het echt los kon laten. Ik woon nu in Amsterdam. Ik blijf als ik in Den Bosch ben liever in de auto zitten, want ik word gewoon vastgepakt, letterlijk: 'Gij gaat op de foto!' Dat is geen vraag, dat ga je gewoon doen, want 'daar hedde voor gekozen', snap je?'

Op de toneelschool in Amsterdam werkte Van Koningsbrugge een paar avonden per week in de horeca om zijn studie te bekostigen. 'Ik werkte me helemaal de ziekte. Ik slaap maar vijf uur per nacht, toen ook al, en ik had geld nodig. Toen kreeg ik een aanbod voor een commercial voor opleidingsinstituut LOI: 10 duizend gulden. Krijg maar wat, dacht ik, ik doe dat gewoon. De hele school op z'n achterste benen: hoe kún je? Nou, loop anders even mee naar de pinautomaat, dan laat ik je zien hoe. Ik was eindelijk een keer een weekend vrij, voor het eerst, want ik had vanaf mijn 15de gewerkt om mijn ouders te ondersteunen. Ik vond het wel goed zo. Daarna kwamen de Citroën-reclames, waardoor ik weer werd gevraagd voor een serie, voor een film, een toneelstuk. Als je naar mijn carrière kijkt, klopt er niks van, maar voor mij klopt het wel: ik maak zogenaamd linkse VPRO-comedy, maar ik zit ook in een simpele zaterdagavondshow op RTL4. Hij verkoopt z'n ziel, werd er gezegd toen ik Ik Hou Van Holland ging doen. Sorry? Ik ben begonnen bij RTL4, in de serie IC, in 2000. Dat vergeet iedereen. Mensen denken dat ik op alles ja zeg, maar ik zeg juist op vrijwel alles nee.'

Nóg een film (Spoiler alert!)

Het leven van Riphagen ná de oorlog is óók intrigerend.

Over het leven van Dries Riphagen zou zo nóg een film gemaakt kunnen worden, zegt Van Koningsbrugge, die hem 'over tien jaar' best weer zou willen spelen.

Na de oorlog vluchtte Riphagen met behulp van het Bureau Nationale Veiligheid via Spanje naar Argentinië, waar hij bevriend raakte met president Juan Perón. Hij werkte voor diens geheime diensten, organiseerde er bokswedstrijden en richtte een fotopersbureau op. Eind jaren vijftig volgde hij Perón naar Europa, waar hij in 1973 overleed in een Zwitserse kliniek.

Riphagen heeft nooit voor zijn misdaden terechtgestaan.

Nou, je ging een tijd geleden in je eentje naar New York om na te denken, en kwam tot de conclusie dat je op minder dingen ja zou zeggen.

'Ja, daarvóór zei ik op alles ja. Om mijn huur te betalen. Tegenwoordig niet meer. Toen ik naar New York ging, was het net uit met mijn vriendin, ik was 31. Ik daarheen. Dan kom je jezelf wel tegen, natuurlijk. Ik had 1.000 euro gespaard, niet echt veel voor een maand New York. Maar ik werd daarna gevraagd voor een rol en ben nooit meer werkloos geweest.'

Heb je nu een groot huis voor je ouders gekocht?

'Nee, ze zijn juist kleiner gaan wonen. Ze hebben een klein en overzichtelijk appartementje met een lift, in Den Bosch. Mijn vader heeft bijna een jaar met hersenontsteking in het ziekenhuis gelegen. Verschrikkelijk. Ze zijn blij met het huisje dat ze hebben. Hun vorige huis was te groot, en dat gingen ze dan iedere week met z'n tweetjes schoonmaken om geld te besparen.'

Je kwam onlangs terug van een sabbatical in Californië. Daar heb je met 'muzikale vrienden' een album opgenomen, waar dan weer een RTL4-programma over is gemaakt. Slim.

'Jij denkt natuurlijk dat ik daar betaald vakantie heb zitten vieren, maar nee, het ging precies andersom. We hebben die sabbatical al twee jaar van tevoren geregeld. Ik heb dertien jaar achter elkaar gewerkt, met misschien één keer een vakantie van twee weken. Ik ben een workaholic. Maar op een gegeven moment zag ik mijn vrouw en kinderen wel héél weinig. Een maand voor we weg zouden gaan zei Claire, mijn vrouw: waarom neem je daar niet lekker een cd op? Ik vond het wel een goed idee. Daarna zei ze: en je kan het ook filmen! Ik ben met het idee naar RTL gegaan, en we mochten het maken. Ik heb vijf maanden niks gedaan, en een maand een programma gemaakt.'

Wat heb je in die vijf maanden gedaan?

'Koken, de kinderen van school halen. En ik heb honderd boeken gelezen, ik overdrijf niet. Als een stuiterende aap kwam ik vijf weken geleden terug uit de VS. Ik heb er veel energie van gekregen. De Amerikaanse mentaliteit is te gek. Als je daar in een Ferrari rijdt, zeggen ze: wow, good job man! Hier zetten ze een sleutel tegen je deur, omdat je een patser bent.'

Heb je een Ferrari?

'Nee, natuurlijk niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden