Ik stem voor én tegen het sleepwet-referendum. Hoe kom ik hier mee weg?

Bij het sleepwet-referendum van a.s. woensdag stem ik voor én tegen tegelijk. Ik ga 'voor' stemmen, omdat ik tegen de euthanasie op referenda ben en een positief resultaat de referendumhaters zal verrassen. En ik stem 'tegen' omdat ik weliswaar voor de nieuwe Inlichtingenwet (Wiv) ben, maar vind dat de referendumdiscussie heeft aangetoond dat deze nog eens kritisch tegen het licht moet worden gehouden. Dus ik kruis zowel voor als tegen aan. Dat mag niet. Eens kijken hoe ik hier mee wegkom bij mijn stembureau.

Het is me trouwens een raadsel waarom de gemeenteraadsverkiezingen zoveel meer aandacht hebben gekregen dan het sleepwet-referendum. Dat hing er politiek en journalistiek gezien een beetje bij, de laatste weken, terwijl het hier om belangrijke kwesties gaat. In kleine, meestal gesubsidieerde zaaltjes werd serieus van gedachten gewisseld over internetveiligheid, terrorisme en privacy.

Misschien was er zo weinig ophef, omdat het om vermoedelijk het laatste referendum op Nederlandse bodem gaat. Mede door de ontsiering van het Oekraïne-referendum door wc-rollen en de clownerie van Jan Roos, is er geen serieuze referendumcultuur ontstaan. Jammer. Er valt veel af te dingen op referenda, maar in een tijd waarin het partijstelsel piept en kraakt en burgers zich onvoldoende gerepresenteerd weten, is 'meer democratie wagen' (Willy Brandt) een verstandiger richting dan een vlucht in bestuurdersdemocratie en technocratie.

Het referendum over de 'aftapwet' is eigenlijk een toegift. Normaal gesproken zou geen burger met de ins and outs ervan worden geconfronteerd. Nu wel, en de discussie was informatief en leerzaam. Precies de meerwaarde van een referendum.

Er viel mij een aantal dingen op aan het sleepwet-debat. Er waren Wiv-tegenstanders van wie je de indruk kreeg dat ze sowieso weinig van veiligheidsdiensten moeten hebben, ongeacht de bevoegdheden. De discussie ging me te veel over bedreigde privacy en te weinig over bedreigde veiligheid. Alsof AIVD en MIVD de vijanden van onze democratische rechtsstaat zijn, en niet hackende Russen, jihadisten of extreem-rechts.

Sterk kreeg je ook het gevoel dat alle mogelijke digitale spookbeelden en nachtmerries op het sleepwet-debat worden geprojecteerd.

Ons wereldwijde web is een fantastische verrijking, maar we voelen ons er ook ten diepste onveilig bij. Kijken Nigeriaanse bendes niet mee wanneer ik aan het internetbankieren ben? Worden we permanent bespied door de algoritmen-analisten van Facebook en Google? Uit China weten we dat Big Data-technologie perfect geschikt is voor een Orwelliaaanse dictatuur, die alle burgers monitort op sociaal krediet. Big Data dreigen Nineteen Eighty-Four mogelijk te maken. Dit alles resoneert mee bij de discussies over de sleepwet. Hoezo worden wijken vol onschuldige burgers afgetapt?

Erg interessant is dat de milllennials bij dit sleepwet-referendum opeens de waarde van privacy ontdekt hebben. Laat ze hun argwaan tegen de inlichtingendiensten nu ook eens gaan botvieren op Facebook, Google en Instagram!

Gelet op de enorme onveiligheid op internet, zou je juist daar wat meer 'democratische rechtsstatelijkheid' willen hebben. Minder anarchie, minder darkweb. Een iets grotere aanwezigheid van politie en inlichtingendiensten in de duistere krochten van het wereldwijde web werkt eerder beschermend dan bedreigend.

Een uitbreiding van bevoegdheden van inlichtingen- en veiligheidsdiensten valt dan ook goed te verdedigen. Van ether naar kabel, en liefst zo proactief mogelijk. Er zitten veel waarborgen in de nieuwe wet (bijna zoveel dat je vreest dat men niet meer aan terrorismebestrijding toekomt). Toch zou een extra klankbordgroep bij de Wiv belangrijk zijn voor verder vertrouwen. Met daarin bijvoorbeeld NVJ, Amnesty, Bits of Freedom en artsen en advocaten.

Ook moeten Kamer en regering na het referendum nog eens zeer kritisch kijken naar de uitwisseling van 'niet-geëvalueerde' bulkdata met buitenlandse inlichtingendiensten en naar de lange bewaartermijn van 3 jaar voor informatie. Hier is de Wiv te gulzig geweest.

Kernvraag blijft: zien we onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten als de beschermers van onze democratische rechtsstaat of als de bedreigers daarvan? In onze steeds onveiliger wereld kunnen we niet louter privacy-gevoelig op deze vraag reageren. Terroristen en autoritaire regimes doen niet aan privacy.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden