'Ik sta op de openbare weg en kijk'

De particuliere recherchebureaus zijn een snel groeiende branche. De moderne detective ploegt zich door bedrijfsadministraties en computerbestanden en bespioneert vermeende fraudeurs....

11.37 uur: Nieuwsgierige schapen zien hoe privédetective Herman zijn Rover in de drassige berm van de dijkweg parkeert. Zijn collega Jos, ook van onderzoeksbureau International Security Partners (ISP), staat dichter bij het te observeren huis. Niets staat een succesvolle schaduwactie in de weg. De werknemer die zich volgens zijn baas ten onrechte ziek meldde is 'knijp gezet' en de detectives wensen elkaar per mobilofoon smakelijk eten.

Steeds vaker doen bedrijven een beroep op particuliere rechercheurs om intern orde op zaken te stellen. Jaarlijks worden naar schatting meer dan duizend Nederlanders in opdracht van hun werkgever of verzekeraar bespied door private eyes. Het is maar een van de diensten die de 229 officieel geregistreerde particuliere recherchebureaus aanbieden.

De branche ontwikkelt zich razendsnel en heeft weinig meer van doen met gleufhoeden, loepen en kapot geknipte kranten. De moderne detective kijkt wat meelijwekkend naar collega's die nog steeds overspelige echtgenoten schaduwen. Want een particuliere rechercheur die bij de tijd is, ploegt zich in opdracht van zijn klanten door bedrijfsadministraties en computerbestanden, op zoek naar fraude en valsheid in geschrifte.

Hij hangt videocamera's op in opslagloodsen om stelende werknemers te betrappen. Hij screent sollicitanten, spoort afluisterapparatuur en bedrijfsspionage op. Hij achterhaalt vermiste transporten, contanten en personen, onderzoekt chantage, beoordeelt het declaratiegedrag van werknemers en ontmaskert verzekeringsfraudeurs.

Ook overheden hebben de weg naar de particuliere rechercheurs gevonden. Afgelopen zomer schakelde een gemeente een detectivebureau in om het computerbestand van een ambtenaar te kraken. De gemeente wilde weten wat er in het dagboek stond dat de man onder de titel 'zwartboek van een lastige ambtenaar' had bijgehouden. Het slachtoffer van de inkijkoperatie werd geschorst en deed aangifte wegens 'computervredebreuk'. Het openbaar ministerie oordeelde dat de gemeente haar belangen als werkgever verdedigde en geen strafbare feiten heeft gepleegd. Woordvoerder Crouwers van de registratiekamer, die de privacy van burgers beschermt, waagt te betwijfelen of de gemeente correct heeft gehandeld. De moeilijkste speurtocht voor de particulier rechercheur blijkt telkens weer die naar de grenzen van het betamelijke.

12.08 uur: De autotelefoon: collega Jos vraagt Herman het kenteken van de blauwe auto te noteren die zo dadelijk langskomt. De chauffeur van de bewuste wagen schrijft ook wat op. Herman reageert laconiek: 'Is zeker ook aan het observeren.'

'Sommigen zullen zeggen, man dat je je voor dit werk leent. Maar ik doe niks fout. Ik sta op de openbare weg en kijk. De man die we volgen zit fout. We beroven hem van zijn privacy, ja, maar houden ons aan de wet. Door onze observatie kan iets dramatisch gebeuren in zijn leven. De man kan zijn werk erdoor verliezen. Maar er is meestal al heel wat gebeurd als wij erbij worden geroepen. Deze klus kost ongeveer een paar duizend gulden. Daar begint een baas niet zo maar aan.'

De detective-branche doet er alles aan om de eigen zaak te promoten. Een groep van achttien grotere bedrijven heeft zich verzameld in de Vereniging van Particuliere Beveiligingsorganisaties (VPB). De vereniging heeft een gedragscode opgesteld en onderhandelt met het ministerie van Justitie over een opleiding voor particuliere rechercheurs. In glossy folders met verantwoord zakelijk taalgebruik presenteren de bedrijven zich als onderzoeks- of informatiebureaus en niet als privé-detectives. Ze willen beschouwd worden als professionals en niet als uiterst vasthoudende dilettanten voor wie het doel de middelen heiligt.

'Je moet ons zien als een modern managementtool voor bedrijven', zegt Gerd Hoffmann in zijn met certificaten en oorkondes behangen directiekamer. 'Als er iets mis is in een bedrijf, kan men ons inhuren.' Hoffmann, geen VPB-lid, is directeur van Hoffmann Bedrijfsrecherche dat 45 man personeel heeft. De reclameslogan van deze privédetective belooft veel: 'Wij brengen aan het licht wat het daglicht niet verdraagt.'

Hoffmann kan het niet genoeg benadrukken: het bedrijfsleven loopt enorme risico's. Diefstal door werknemers en zakenfraude is volgens de particuliere rechercheur een booming business, die het Nederlands bedrijfsleven zes miljard gulden per jaar kost. 'Elke zaak, van kleine kruidenier tot multinational, loopt het risico om van binnen- of buitenuit te worden leeggeroofd.'

Directies willen liever niet geloven dat het personeel de zaak besodemietert. 'Ze blijven heel lang hopen dat ze zich vergist hebben en wachten gemiddeld twee tot vier jaar eer ze actie ondernemen.' Maar als ze dat eenmaal doen, staat de particuliere rechercheur vrijwel direct voor ze klaar. Hoffmann vraagt slechts twee tot vier dagen organisatietijd om een onderzoek op te zetten. En als de zaak rond is kan de opdrachtgever zelf kiezen of hij de frauderende werknemer aangeeft bij de politie of dat hij hem zelf in stilte straft. Een tijdrovende en pijnlijke strafrechtelijke procesgang kan op deze manier worden voorkomen.

12.25 uur: Het wordt fris. Herman start de motor om weer warme voeten te krijgen. Het zakje met boterhammen en de thermoskan koffie worden geopend, huiselijkheid in de Rover. Verder geen verdachte bewegingen. 'Dit is nu het observeren', zegt Herman. 'Zeer rustgevend, even bijtanken na een hectische week vol gesprekken met klanten en het weghangen van videocamera's.'

De particuliere onderzoeksbureaus claimen dat ze werk doen waar de politie niet of nauwelijks aan toe komt. De politie trekt zich terug op haar kerntaken, meent H. Slaman, directeur van ISP - het bedrijf waarvoor Herman vandaag observeert - en voorzitter van de VPB-sectie onderzoeks- en recherchebureaus.

Het gaat zelfs zo ver dat de politie volgens Slaman en andere particuliere rechecherchebureaus al gedupeerde bedrijven doorverwijst naar detectives. 'Bedrijven komen bijvoorbeeld bij ons als hun zaak bij de politie blijft liggen, omdat die het te druk heeft met een moord.' Slaman maakt het af en toe mee, maar Hoffman schat jaarlijks zeker vijftig zaken via de politie te krijgen.

Woordvoerder Zandbergen van de Amsterdamse politie bevestigt dat de politie soms namen van particuliere rechercheurs doorgeeft aan gedupeerden. 'Het gaat dan meestal om zaken waarbij de aangever alleen een vermoeden heeft dat er wordt gestolen. Er is geen bewijs en geen dader te vinden. Dan houdt het voor ons op.'

Een belangrijk verschil tussen politie en particuliere recherche is volgens Slaman dat de private eye zich niet primair richt op de dader en zijn vervolging. 'De klanten denken nog wel eens dat we de dader in drie kwartier in een Porsche komen opsporen. Wij noemen dat het Miami Vice-syndroom. In werkelijkheid zijn we vooral bezig met het analyseren van informatie. We stellen vast hoe iets is gebeurd en welke procedures in een bedrijf hebben gefaald. Dat maakt ons anders dan de politie.'

A. Hoogenboom van de sectie politiestudies van de Erasmus Universiteit, bevestigt dat recherchebureaus een eigen doelgroep en werkwijze hebben. 'Particuliere onderzoeksbureaus specialiseren zich in de witte-boordencriminaliteit die zich afspeelt in de bovenwereld. De overheid opereert in de onderwereld en steekt waanzinnig veel capaciteit in de bestrijding van de drugshandel. De criminele inlichtingendienst heeft cocaïne-ogen, terwijl grootschalige fraude toch de criminaliteit van de toekomst is.'

De overheid kan volgens Hoogenboom nog heel wat leren van de particuliere onderzoeksbureaus als het om preventief werken gaat. 'De bureaus kijken veel beter naar de context waarin in een delict plaatsheeft en helpen een bedrijf maatregelen te nemen om zoiets te voorkomen.'

14.03 uur: Herman belt zijn collega. 'Alles nog goed Jos?' 'Ja hoor.' 'Hier ook.' Einde bericht. In de achteruitkijkspiegel hebben de schapen hun gekauw hervat. Herman: 'Het mooie van dit werk is altijd weer de vraag wat betrokkene gaat doen. Gaat hij bewegen? Kan ik er achter blijven. Dat is voor ons de kick. Het is niet van belang dat ik weet wie het is.'

In de praktijk kunnen particuliere recherchebureaus zelf bepalen welke methoden ze wel en welke ze niet gebruiken. De overheid controleert volgens onderzoeker Hoogenboom nauwelijks.

Omdat de recherchebranche zich zo snel ontwikkelt, werkt de overheid aan een wet die de betrouwbaarheid van particuliere rechercheurs beter moet waarborgen. Daarnaast beoogt de wet een betere afstemming tussen het werk van politie en particuliere rechercheurs.

Vooruitlopend op de wet moeten bureaus zich sinds december 1993 laten registreren. De enige harde voorwaarde voor een vergunning is een schoon strafblad. De bedrijven moeten ook een jaarverslag publiceren. 'Maar dat is slechts een papieren controle', zegt Hoogenboom.

Net zo recent als de registratie van de recherchebureaus zijn de eerste publieke tekenen van ondoorzichtige samenwerking tussen recherchebureaus en politie. Tegen een aantal Utrechtse politie-agenten en GAK-medewerkers zijn disciplinaire maatregelen genomen, omdat ze vertrouwelijke informatie over adressen, strafbladen, kentekens en uitkeringen hebben doorgegeven aan het Nieuwegeinse beveiligingsbedrijf Kuras bv. De directie van Kuras voelt zich benadeeld omdat volgens haar alle bureaus van dergelijke informatie gebruik maken.

De Utrechtse officier van Justitie besluit binnen enkele weken of hij overgaat tot vervolging.

De parlementaire enquête over de IRT-affaire bracht nog een andere zaak aan het licht waaruit blijkt hoe het werk van politie en detectives zich soms verstrengelt. Ex-politieman Joost van Vondel, die inmiddels als detective voor zichzelf was begonnen, bleek opnieuw door de Haarlemse CID in dienst te zijn genomen om te helpen bij het terugtrekken van een informant uit het criminele circuit. Een vreemde gang van zaken, omdat opsporingsambtenaren niet tegelijkertijd voor particuliere recherchebureaus mogen werken. Ook in deze zaak is nog niet tot vervolging besloten, omdat het rijksrechercheonderzoek nog loopt.

14.14 uur: Herman verzet zijn auto om de 'vensterbank-mafia' te slim af te zijn. 'Mensen zijn bij elkaar op de koffie geweest en vragen zich af wat die auto daar op de dijk doet.'

De grijze samenwerking tussen particuliere rechercheurs en politie is bijna onvermijdelijk omdat veel detectives afkomstig zijn van de politie. Nog al wat opsporingsambtenaren van de rijksrecherche en de inlichtingendiensten hebben de zich reorganiserende overheidsdiensten gelaten voor wat ze zijn, toen zich een goed alternatief voordeed. Hoogenboom: 'Ze rijden nu rond in mooie leaseauto's met goede communicatieapparatuur. Zijn lekker actief op straat en verdienen beter.' De onderzoeker spreekt in dit verband van een old boys network: oud-collega's, vaak zelfs klasgenoten op de politieacademies, die voor elkaar vriendendiensten doen.

Hoffmann en zijn collega's bij andere grote bureaus vegen hun straatje schoon. Ook al is het merendeel van hun personeel ooit opsporingsambtenaar geweest, ze beklemtonen dat ze nooit op onwettige manier aan hun informatie komen. Ze maken geen gebruik van het old boys network.

Dat heeft geen zin, claimt Slaman van ISP. 'Uiteindelijk moet het bewijsmateriaal dat wij verzamelen de toets van de rechter kunnen doorstaan. We zouden onszelf in onze goede naam schaden als we onze informatie op onrechtmatige wijze verzamelen.

A. Duindam van onderzoeksbureau Interseco verslikt zich bijna in zijn koffie als hem wordt gevraagd of zijn bedrijf wel eens afluistert. 'Afluisteren? Grote god nee. Stel, een bedrijf van internationaal aanzien huurt ons in en de zaak mislukt vanwege onze onwettige methoden. We letten hier nog meer op de correctheid van onze onderzoeksmethoden dan de politie doet. Maar onze werkfilosofie wordt niet door alle bedrijven in de branche gevolgd. Het moet zich op den duur vanzelf uitselecteren.'

14.53 uur: Telefoon. Jos belt. 'Herman, kom je naar deze lokatie, dan ga ik ergens anders staan.'

Zo behoedzaam als de meeste detectives reageren op vragen naar hun opsporingsmethoden en hun samenwerking met de politie, zo recht door zee is private eye G. van Elk van informatiebureau Het Oosten. Als detective van de oude stempel, komt hij uit voor hetgeen hij vindt. Hij houdt kantoor in een kamertje in de zijbeuk van een Arnhemse kerk. In het raam boven zijn hoofd zit een kogelgat. 'Sommige personen in deze wereld zijn rancuneus.'

Van Elk (60) verontschuldigt zich voor zijn gekreun. 'Het zit allemaal nog een beetje stroef. Ze hebben me afgelopen zaterdag in elkaar geslagen toen ik bij hoge uitzondering zelf een zaak ter hand had genomen.'

In tegenstelling tot de hele grote bureaus, neemt zijn bedrijf alle opdrachten aan, van klein tot groot, 'tenzij er een luchtje aan zit.' 'Als je wilt kun je in dit vak in een dag miljonair worden', zegt Van Elk. 'Maar ik wil niet met een kogelgat eindigen. Ik werk niet voor criminelen. Er zijn regels waaraan ik me wil houden, maar er zijn er ook waaraan ik me niet hou.

'Ik heb de rijksrecherche verlaten, juist omdat je vanwege al die regels niet effectief kunt werken. Het is in bepaalde zaken erg frustrerend als je door te wachten op toestemming, te laat aan de slag kunt. Geen kwaad woord over de politie, maar als je achter een zaak aanzit moet je wel mogelijkheden krijgen.'

Van Elk erkent dat hij af en toe samenwerkt met de politie. 'Er zijn zaken die de politie niet snel genoeg kan aanpakken, terwijl je in sommige gevallen het recht dient door te doen wat nodig is. De rechercheur moet officieel toestemming vragen aan de officier van justitie om af te luisteren, terwijl ik maar een belletje hoef te doen naar mijn medewerkers en het is geregeld.'

Hij is niet voor afluisterapparatuur, let wel. Maar hij gebruikt het, zegt hij, als het nodig is. 'Ook al kun je er zes jaar gevangenisstraf voor krijgen.'

Neem nou dat incestgeval wat hij in behandeling heeft gehad, vertelt hij trots. 'Geef dat kind in godsnaam een beertje met een zendertje mee om af te luisteren. Laat een man bij het huis posten om de geluiden te tapen. Ik weet het. Zoiets is geen officieel geaccepteerd bewijsmateriaal. Maar toen ik het bandje tijdens de zitting bij de arrondissementsrechtbank afdraaide, sloeg de verdachte wel door. Ik werd uit de rechtzaal verwijderd, maar de verdachte had bekend.'

Hij noemt nog een voorbeeld. 'Stel een net verzekerde Porsche is na veertien dagen foetsie. Dan heeft de verzekeraar reden tot argwaan. Mijn mensen gaan dan binnen bij de eigenaar van de wagen en plaatsen een zendertje. Terug in de auto bellen we de man op en zeggen dat we het bewijs hebben dat hij de Porsche achterover heeft gedrukt. De man raakt in paniek en blijkt zo dom om meteen daarna zijn compaan te bellen. 'Koos, hou die auto nog maar even bij je in de Ardennen.'

Van Elk beweert dat hij iedereen kan natrekken en overal kan binnenkomen. Hij haalt zijn kaartenbak met zestig freelancers uit zijn bureaula. 'Zeg maar welke plaats.' Is het niet met de verleidelijke jongedame die hij laat aanbellen, dan komt hij wel binnen met het oude vrouwtje dat plotseling voor het te bezoeken adres onwel wordt en vraagt of ze even een glaasje water mag drinken om haar medicijn in te nemen. 'Ze is dan wel binnen en kan haar werk doen.'

15.30 uur: Kopje koffie. Object heeft nog steeds niet bewogen.

Volgens onderzoeker Hoogenboom van de Erasmus Universiteit zijn er onder de 229 geregistreerde bureaus slechts enkele tientallen betrouwbaar. Dat betreft veelal de grotere. 'De rest is bagger.' Ook de VPB beklaagt zich over de beunhazerij in de branche.

Hoogenboom laakt het gebrek aan controle en gelooft niet dat de situatie met de invoering van de nieuwe 'wet particuliere beveiligingsorganisaties en recherchebureaus' zal verbeteren.

Als lid van het Adviescollege Bewaking en Beveiliging van het ministerie van Justitie heeft hij ervoor gewaarschuwd dat de controle weinig prioriteit zal krijgen bij de politie.

Hij vreest ook dat controle door opsporingsambtenaren onbedoeld ondoorzichtige een-tweetjes tussen politieagenten en particuliere rechercheurs in de hand werkt. 'Precies de zaken waarvoor tijdens de parlementaire enquête is gewaarschuwd.' Om dit te voorkomen zouden volgens Hoogenboom de hoofdofficieren iemand moeten aanstellen die de controle coördineert.

Nog meer zorgen maakt Hoogenboom zich over het feit dat de bedrijfsrecherchediensten niet onder de wet vallen. 'Er is helemaal geen controle op wat men daar doet.' Bij rechercheafdelingen van multinationals, verzekeraars, banken en grote bedrijven werken net zo veel rechercheurs als op de vrije markt. Ook zij observeren, verhoren en gebruiken allerlei technische opsporingsmiddelen, zoals vorige maand bleek bij de Postbank die telefoongesprekken van medewerkers opneemt. Justitie wimpelt de kritiek weg. Controle door bedrijfsdirecties, ondernemingsraden en vakbonden biedt volgens het ministerie voldoende waarborgen.

Hoogenboom is sceptisch: 'Als het zo doorgaat verliest de overheid het zicht op een belangrijk deel van de criminaliteit: fraude, interne diefstallen. Want 80 tot 90 procent van de zaken die de particuliere rechercheurs onderzoeken, wordt niet bij de politie aangegeven. Het is slechts de buitenste schil van de particuliere opsporing die straks gereguleerd is.'

16.03 uur: Herman belt Jos die controleert of de zieke werknemer via een sluipweg naar de sportclub is vertrokken waar hij altijd om vier uur traint. Dat blijkt niet het geval. Vandaag dus geen belastende foto's en video-opnamen. De zieke zit gewoon netjes thuis.

Herman: 'Een beetje balen is het wel, een hele dag voor niks wachten. Maar het is misschien maar goed zo voor die man in dat huis.' Een cd-tje krikt het humeur op. 'Chopin, heerlijk. Op deze muziek rijd ik altijd naar huis.'

Die avond hangt Herman elders in het land nog een 'cameraatje' weg. Er moet een werknemer op diefstal worden betrapt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden