'Ik speelde de afgelopen jaren met het idee om te emigreren'

In zijn werk schept hij een mysterieus, heel eigen universum. En wie Apichatpong Weerasethakul vraagt waar hij blij van wordt krijgt al even eigenzinnige antwoorden. Van tandenpoetsen. Van avocado's. En níét van muziek.

Apichatpong Weerasethakul Beeld Els Zweerink

Noem hem maar gewoon Joe. Dat zal Apichatpong Weerasethakul afgelopen donderdag in het Koninklijk Paleis op de Dam in Amsterdam ongetwijfeld ook hebben gezegd toen hij de Grote Prins Claus Prijs van 2016 kreeg overhandigd, in het bijzijn van Willem-Alexander en Máxima.

Achter die bijnaam schuilt geen groot geheim: het is de Engelse verbastering van zijn Thaise bijnaam Jei. Zijn werk is mysterieuzer: geestverschijningen en droomwerelden gaan daarin totaal ontspannen samen met de alledaagse realiteit, terwijl hij ondertussen zo voorzichtig mogelijk de gevolgen van de militaire staatsgreep van twee jaar geleden behandelt. De Volkskrant omschreef zijn films eerder dit jaar als 'oefeningen in wakend dromen'. Niet weggelegd voor iedereen, hij is de eerste om dat te beamen, maar onder filmcritici en op internationale festivals wordt hij op handen gedragen. In het filmmekka van Cannes kreeg hij in 2010 de prestigieuze Gouden Palm voor zijn hallucinante Uncle Boonmee Who Can Recall His Past Lives. Joe is onmiskenbaar een van de belangrijkste, origineelste en invloedrijkste filmmakers van Azië.

'Een grote eer', vindt hij zijn nieuwste onderscheiding. 'Maar prijzen veranderen mij niet, als maker. De Gouden Palm veranderde mij ook niet. Het vergroot mijn kansen om nieuwe films te maken, dat wel. Misschien kan ik nu eindelijk mijn sciencefictionfilm van de grond krijgen - een droomproject.'

Scrollverhaal

Bekijk de tips van Apichatpong Weerasethakul hier in een scrollverhaal.

Kunst in breedste zin van het woord

Toch voelt hij zich oprecht gevleid, omdat de jury verder heeft gekeken dan zijn filmverdiensten, naar kunst in de breedste zin van het woord, die de ontwikkeling in het land van de maker bevordert - en als het om zijn land gaat, toont Joe zich uiterst bezorgd.

Op Twitter gebruikt hij zijn invloed door voortdurend nieuwsberichten te retweeten over activisten die hun strijd tegen het nieuwe regime moeten bekopen met langdurige gevangenisstraffen. 'Het is sinds de staatsgreep alleen maar erger geworden', zegt hij in een werkkamertje in het Théâtre Nanterre-Amandiers, een half uur buiten Parijs.

'Ik speelde de afgelopen jaren met het idee om te emigreren. Het liefst naar Zuid-Amerika. Brazilië. Ook een plek met een tragische geschiedenis, net als mijn eigen land. De verhalen liggen er voor het oprapen. Maar hoe erger het in Thailand wordt, hoe sterker ik tegenwoordig de neiging voel om te blijven. Om thuis een nieuwe film te maken, omdat er te weinig films worden gemaakt die iets over de realiteit in mijn land durven te zeggen. Daarom maken we in Thailand zoveel fantasyfilms.'

O ja, Joe luistert niet naar muziek, die disclaimer geeft deze gids zijn lezers graag mee. 'Sinds mijn eerste speelfilm, zo'n vijftien jaar geleden, begon muziek me te irriteren. Het leidde af van mijn schrijfwerk, lezen met muziek werkte ook niet meer. Tegelijk begon ik meer te genieten van de geluiden die je altijd in een ruimte hoort. Hoor je het gesuis van die verwarming daar? Ik vind dat mooi, het verandert de kamer een beetje, toch? Voor mij is dit óók muziek. Ik ga weleens met vrienden naar een concert, maar ik probeer me ook zo bewust mogelijk te zijn van mijn omgeving. Dat inspireert me het meest terwijl ik aan mijn films werk. Dan dringt het mooie én het lelijke van de wereld het meest tot me door.'

CV

1970 16 juli geboren in Bangkok, Thailand

1994 bul architectuur aan universiteit van Khon Kaen, Thailand

1997 master film aan School of the Art Institute of Chicago

2000 docudrama Mysterious Object at Noon

2002 film Blissfully Yours (winnaar Un Certain Regard, Cannes)

2003 film The Adventure of Iron Pussy

2004 film Tropical Malady (winnaar Prix du Jury in Cannes)

2006 film Syndromes and a Century (première in Venetië)

2010 film Uncle Boonmee Who Can Recall His Past Lives (winnaar Gouden Palm, Cannes)

2012 middellange film Mekong Hotel

2015 film Cemetery of Splendor (première in Cannes)

2015 theater/film/performance Fever Room

2016 winnaar Grote Prins Claus Prijs

1. Tandenpoetsen

'Sinds een jaar of drie maak ik hier een klein meditatiemoment van. Er zijn veel vormen van meditatie, tandenpoetsen is hiervoor perfect. Het is de handeling die we vaak vergeten, waar we niet bewust bij stilstaan. Je gedachten zijn bij wat je net als ontbijt hebt gegeten, of bij wat je de rest van de dag gaat doen. Het is vergelijkbaar met de beleving van onze dromen, die vergeten we ook vrijwel onmiddellijk. Ik concentreer me op de beweging van mijn hand, op het gevoel van de borstel in mijn mond, op de smaak en op het geluid. Het een eenvoudige, goede concentratieoefening. Ik wil het overigens niet groter maken dan het is, hoor. Het blijft gewoon tandenpoetsen.'

2. Baan Mon Muan-resort

'Dit is het resort van mijn oudere zus Sue, op een heuvel in Chiang Mai in Thailand. We wonen niet ver bij elkaar vandaan, ik kom er graag op bezoek om gewoon even te lunchen. Het uitzicht is erg mooi, maar het eten is echt bijzonder goed. Het is er zo klein dat het huiselijk voelt: ze kookt uit haar eigen groentetuin, als je wilt, mag je zelfs je eigen groenten plukken. Haar specialiteit is een eigen saladedressing van pompoen. Ze is een van de meest inspirerende personen in mijn leven, omdat ze haar gasten net zo behandelt als ze mij en haar beste vrienden behandelt. Altijd positief ingesteld, ik heb haar nog nooit kwaad gezien.

Die vriendelijkheid is niet onecht, maar komt recht uit haar hart. Hoewel ze ouder is, kijkt ze soms tegen mij op: ze noemt mij succesvol. Ik zou ook graag zoveel reizen, zegt ze dan. Maar voor mij is haar levenshouding juist jaloersmakend. Er is een moment geweest dat ik alle banden met mijn familie wilde verbreken omdat we politiek sterk van mening verschillen: zij zijn conservatieve nationalisten en steunen de regering. Mijn zus heeft mij geleerd dat te accepteren.'

3. Standbeeld van Sarit Thanarat

'Sarit Thanarat is de peetvader van de Thaise militaire corruptie, van de huidige coup. Met hem is het tijdperk begonnen waarin monsters het in mijn land voor het zeggen hebben. In 1957 pleegde hij zijn eigen coup; hij heeft Thailand geleid als minister-president tot zijn dood in 1963. Er staat een standbeeld van hem in Khon Kaen, waar ik ben opgegroeid, als symbool van het goede dat hij het land heeft gebracht: economische ontwikkeling, elektriciteit...

'Maar Sarit was een gewelddadige despoot. Dat zogenaamd goede dat hij heeft voortgebracht, heeft hij alleen te danken aan zijn positie. Ik zie dat goede allang niet meer - de media in Thailand hebben daar inmiddels genoeg over geschreven. Ik heb de zoon gesproken van een activist die door zijn regime is vermoord; Sarit symboliseert alleen nog duisternis. Het fascineert mij vooral dat hij officieel corrupt is bevonden - schuldig verklaard in de rechtbank - en nog steeds op deze manier wordt vereerd. Terwijl mijn land momenteel weer wordt bestuurd door militairen zoals hij. En mijn land is geen uitzondering. Overal ter wereld komen leiders aan de macht met diezelfde gung ho-mentaliteit, van president Duterte in de Filipijnen tot Trump in Amerika.

'In een aantal van mijn films toon ik Sarits standbeeld, als herinnering aan de gruwelen die tot dit moment hebben geleid. En om te benadrukken hoe iedereen medeplichtig is aan het verdraaien van herinneringen. Dat begint al met je kinderen naar een school sturen waar zulke mannen als grote leiders worden vereerd. Dat is een belangrijk onderwerp in mijn films: de manier waarop we naar ons verleden kijken verandert voortdurend.'

4. Avocado

'Onderdeel van de Zuid-Amerikaanse charme, uiteraard! Ik ben in mijn eigen tuintje een bescheiden avocadokwekerij begonnen. Misschien wordt het ooit wel een echte avocado-boerderij, maar laten we niet op de zaken vooruit lopen. Ik hou vooral van de smaak. Ik ben op het idee gekomen door de groentetuin van mijn zus. Dat wil ik ook, dacht ik. Het is een heel proces: eerst week je de pit voor de helft in water, na een maand of twee plant je hem over in een pot of in de volle grond. Inmiddels heb ik drie kleine boompjes, opgekweekt uit pitten van over de hele wereld. Hopelijk eet ik straks mijn eigen avocado's met familie in Brazilië en Amerika. Zie je trouwens mijn innerlijke strijd? Ik voel steeds meer afstand tot Thailand, vanwege die politieke situatie, maar tegelijk plant ik zaden in mijn tuin...'

'Ik ben in mijn tuintje een bescheiden avocado-kwekerij begonnen. Het is een heel proces.' Beeld Imageselect

5. De Mekong

'Een plek die veel voor mij persoonlijk betekent: met mijn familie heb ik er de as van mijn vader uitgestrooid, in 2004 of 2005. Mijn vaste actrice Jenjira Pongpas woont er in de buurt, ik zoek haar graag op. Je hoort weleens zeggen dat een rivier een levensader is, maar in dit geval gaat dat ook echt op. De Mekong loopt van China naar Laos, Thailand, Cambodja en Vietnam en houdt zo de hele regio bij elkaar. Door de aanleg van grote stuwdammen in China zijn er enorme schommelingen in het waterpeil, van overstromingen tot periodes van droogte. Als de rivier droogvalt, wordt het zand op de bodem gebruikt voor nieuwbouw op de oevers. Ik fantaseer graag over de as van mijn vader, die daarin is meegenomen. Stel je voor: mijn vader die voortleeft als gebouw. Ik geloofde dat vroeger écht. Dat geloof - in geesten, in reïncarnatie - is onderdeel van de Thaise cultuur; daarom speelt het zo'n cruciale rol in mijn films. Maar nu is het voor mij vooral een concept. Reïncarnatie staat voor verandering, voor het voortleven van gedachten, herinneringen, mensen en ideeën. Dat voel ik heel bewust als ik langs de oevers van de Mekong wandel.'

'Met mijn familie heb ik hier de as van mijn vader uitgestrooid. Rivierzand wordt gebruikt voor nieuwbouw. Stel je voor: mijn vader die voortleeft als gebouw.' Beeld HH

6. Ginkgo biloba-capsules

'Sinds kort houd ik een droomdagboek bij, maar ik was al langer op zoek naar een methode om helderder te dromen. Zo kwam ik terecht bij de bladeren van de Ginkgo biloba, ook wel de Venushaarboom of de Japanse notenboom genoemd. Die zou voor een goede doorbloeding zorgen, oorsuizen tegengaan en de werking van hersenen verbeteren. Het werkt ongetwijfeld niet voor iedereen, maar sinds ik capsules neem in combinatie met vitamine B-pillen herinner ik me mijn dromen heel levendig.

'Dromen zijn voor mij duidelijk een vorm van cinema. In een film worden de tijd en het verhaal sterk gecomprimeerd of juist uitgesponnen. De montage en het scenario van dromen zijn soms net een moderne film van Jean-Luc Godard - vol versnipperde en door elkaar geschoven beelden. Dat zien we als iets normaals, iets dat bij het leven hoort. En dat vind ik mooi: dat we in een droom geen logisch verhaal verwachten, dat we dat idee loslaten en gewoon meegaan met de beelden die het brein ons voorschotelt.

'Wat dat betreft zijn we onze eigen regisseur, eigen cameraman, eigen projector en eigen film. Het is fascinerend om te zien hoe een deel van de cinema zich ontwikkelt in een richting die nog meer op onze manier van dromen lijkt. Met virtual reality bijvoorbeeld, waarin het beeld zich overal om je heen bevindt terwijl je zelf meer bewegingsvrijheid hebt. In de bioscoop ben je, op je eigen gedachten na, nog altijd gedwongen om passief te zijn. Ik ben even met een virtual reality-project bezig geweest, voor Arte, waarin een ventilator een vuur aanwakkert en alle kanten op stuurt - het was de bedoeling dat je dat vuur zo heftig mogelijk zou ervaren. Maar dat bleek helaas nogal duur en technisch ingewikkeld.'

Beeld Els Zweerink

7. Bostonterriër

'Ik heb er drie, en ze slapen bij mij en mijn vriend Teem in bed. Ik ben vrij introvert, hou mijn wereld graag zo klein mogelijk. Het liefst ben ik thuis met Teem en de honden. Bostonterriërs zijn heel sociaal en aanhankelijk: een van de drie, het teefje, kruipt steevast onder de lakens om tegen mijn been te slapen. Dat gevoel, die hond tegen mijn been, mis ik het meest als ik lang van huis ben, voor filmfestivals of om kunstinstallaties te bouwen. Teem gaat vaak mee, hij is videokunstenaar en beeldhouwer, maar de honden blijven natuurlijk thuis. Een hond is net een baby; je leert er heel veel van. Tegelijk zijn ze onvergelijkbaar met mensen: je moet hun logica en denkwijze ontdekken, keer op keer je verwachtingen temperen, geduld oefenen. Dat komt heel goed van pas als je op een filmset met veel mensen werkt. Ik probeer mijn honden vaak stiekem een rolletje in mijn films te geven, maar ik moet ze er steeds weer uit knippen. Het zijn waardeloze acteurs.'

'We hebben er drie, ze slapen bij mij en mijn vriend in bed.' Beeld HH

8. De Moray-vallei in Peru

'Wéér Zuid-Amerika. Het is niet zo'n populaire toeristische bestemming als Machu Picchu, ook in Peru. Toen ik er was, een paar jaar geleden, was er verder bijna niemand; de directe omgeving is ook totaal verlaten. De Moray-vallei is een rond dal met een stuk of tien terrassen op verschillende hoogte. Het mooie vind ik dat niemand precies weet waar het voor diende. Een vriend met wie ik daar was, dacht dat het een plek was waar de Inca's experimenteerden met het telen van verschillende planten. Elk terras heeft zijn eigen temperatuur en op elk terras waait de wind net een beetje anders. Als dat klopt, kijk je daar eigenlijk naar een stokoud laboratorium. Dat heeft me aan het denken gezet. Stel je voor wat de Inca's destijds nog meer konden...'

'Het mooie vind ik dat niemand precies weet waar dit voor diende.' Beeld HH
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.