'Ik snap dat een ouder mij soms over tafel wil trekken'

Jeugdzorg wordt overgeheveld naar de gemeenten en staat daarmee op de politieke agenda. Psychologe Caroline Karssen geeft met haar boek Mevrouw, mag ik bij u wonen? een kijkje achter de doorgaans gesloten schermen.

'Jeugdzorg faalt', krijgt op Google ruim 22 duizend treffers. Dat is het beeld. Bezwijkt een jong kind aan zware mishandelingen door de ouders, dan luidt de eerste vraag of de jeugdbescherming dit niet had kunnen voorkomen. 'We maken fouten. Maar er gaat ook veel goed', zegt ontwikkelingspsychologe Caroline Karssen (37), werkzaam bij Bureau Jeugdzorg in Den Haag.


Missers of succesnummers, altijd moeten medewerkers van Jeugdzorg hun mond houden, omwille van de privacy van haar cliënten. Dit kan frustrerend zijn, want de werkelijkheid is vaak gecompliceerder dan het beeld in de media. Om die reden schreef Karssen een boek, waarin ze een paar van de duizenden dilemma's binnenskamers schetst.


Al op de eerste pagina van Mevrouw, mag ik bij u wonen? grijpt ze de lezer bij de lurven met een 13-jarig meisje dat voor de tweede keer zwanger is. Kan de puber die door haar moeder is geprostitueerd om een huurachterstand te betalen, zelf voor haar baby zorgen? Of kan die beter in een pleeggezin worden geplaatst, zoals haar eerste kind? Thuis bij haar moeder is het meisje niet veilig omdat de kans dat ze weer tot seks wordt gedwongen groot is. De huurachterstand is nogal hardnekkig. Na veel wikken en wegen wordt het meisje in een opvanghuis voor tienermoeders geplaatst, waar ze onder begeleiding haar baby mag opvoeden. Voor die plaatsing moet Jeugdzorg praten als Brugman, want ze is eigenlijk twee jaar te jong.


Kinderen die gevaar lopen door eerwraak, vechtscheidingen, zware mishandelingen, seksueel misbruik, verwaarlozing, veeleisende ouders, verslaafde ouders. Het is dagelijkse kost voor Caroline Karssen. 'Het is prachtig werk, want wij kunnen tenminste iets dóen.'


Jeugdzorg komt vooral in het nieuws als het misgaat. Hoe is het om altijd je mond te moeten houden?

'Noodzakelijk maar lastig, omdat de beeldvorming daardoor vaak ongenuanceerd is. Na geruchtmakende zaken als de dood van de mishandelde peuter Savanna en de rechtszaak in 2007 tegen de gezinsvoogd wegens falende hulpverlening, was er in mijn team een leegloop. Als paniekreactie werden meer kinderen dan gewoonlijk uit huis geplaatst. Dat is genormaliseerd, maar nog steeds zijn er collega's die er omheen draaien als iemand naar hun werk vraagt. Ik heb pas nog op een feestje meegemaakt dat twee mensen wegliepen toen ik over mijn baan vertelde. 'Met jou willen we niets te maken hebben.'


De werkdruk is hoog. U schrijft dat de hoeveelheid tijd per kind 'minimaal' is. Hoe kan Jeugdzorg goede beslissingen nemen?

'Als we voldoende tijd voor de kinderen en ouders zouden hebben, zou dat veel klachten over onbereikbaarheid en tijdgebrek schelen. We werken keihard, maken overuren, en doen in alle gevallen ons best weloverwogen keuzes te maken. Soms nemen we te snel een besluit, een andere keer modderen we te lang door, omdat we iets over het hoofd zien, of omdat we de ouders nog een kans willen geven. Gelukkig is er altijd de rechtbank die als onafhankelijke partij toestemming moet geven voor ingrijpende beslissingen als een uithuisplaatsing. Dat wordt nog wel eens vergeten als Jeugdzorg weer de zwartepiet krijgt toegespeeld.'


U schrijft eerlijk over gemaakte inschattingsfouten.

'Er is wel eens een kind dat er tussendoor glipt. Zoals de 14-jarige broer van een meisje dat uit huis was geplaatst omdat ze werd mishandeld door haar vader. Er waren geen aanwijzingen dat de zoon ook slachtoffer was. Hij deed het goed op school en was niet depressief. Hij pleegde zelfmoord. Dan komt de vraag waar we de fout in zijn gegaan. Had ik niet naar hem toe moeten gaan om met hem te praten? Omdat hij niet onder toezicht stond van Jeugdzorg, kon dat niet. Niet zonder toestemming van zijn ouders.


'Wat ook wel eens misgaat, is een kind in een onhoudbare thuissituatie bij oma onderbrengen. Het is moeilijk voor de grootmoeder om het verlangen van de moeder te weerstaan om het kind te zien. Dan haalt de moeder stomdronken haar kind bij oma weg en belt oma snel Jeugdzorg om het kind op te sporen. Het liefst plaatsen we kinderen bij familie. Of dat gaat, is niet altijd te voorzien.'


De moeilijkste beslissingen zijn gedwongen uithuisplaatsingen.

'Het ergste wat ouders kan overkomen is hun kinderen verliezen. Het gebeurt alleen in uiterste noodgevallen. Ik kan mij voorstellen dat een ouder mij over de tafel wil trekken als ik vertel dat we het van plan zijn. Er zijn ook kinderen die enthousiast mee gaan, of die er zelf om vragen. Een gezinsvoogd kreeg bij een huisbezoek een briefje van een kind toegeschoven. 'Help' stond er op. Een keer waren er twee zusjes die naar een pleeggezin wilden, maar alleen als er een zwembad en paarden waren. De gezinsvoogd en pleegzorg hebben zich een ongeluk gezocht en vonden een gezin met een zwembad en een tuin die grensde aan een paardenwei. Daar wonen de zusjes nog steeds.'


Bedreigingen van Jeugdzorg medewerkers zijn een alledaags verschijnsel.

'Er zijn plukken haar uit mijn hoofd getrokken en kopjes koffie naar mijn hoofd gegooid. Eén keer heb ik aangifte gedaan. Een moeder besprong mij in de rechtbank, omdat haar kind aan de vader was toegewezen. Ze heeft een werkstraf gekregen. Ik heb ermee leren omgaan. Ik zie het als uiting van machteloosheid.'


Het is pijnlijk te lezen hoeveel er wordt gesleept met kwetsbare kinderen. Een meisje van 10 jaar werd bij gebrek aan een pleeggezin tijdelijk in een jeugdgevangenis gezet.

'Dit Afghaans meisje moest acuut uit huis omdat haar vader haar zwaar mishandelde. Ze kon drie dagen op de noodopvang terecht en daarna in een open leefgroep. Daar was ze zo agressief dat ze niet kon blijven. Er was geen alternatief, behalve een jeugdgevangenis. Ze was daarvoor een halve dag bij mij op kantoor. We deden spelletjes. Ze won een potje rummikub en in plaats van te juichen vroeg ze: 'Mevrouw, mag ik bij u wonen?' Mijn hart brak. Jaren later kwam ze in handen van mensenhandelaren terecht en hebben we haar met veel moeite weten op te sporen en in veiligheid gebracht.'


Jeugdzorg wordt volgend jaar overgeheveld naar de gemeenten, zegen of nachtmerrie?

'Ik maak mij zorgen. Alle vergadertijd die er aan wordt besteed gaat ten koste van de zorg voor kinderen. De discussies gaan over geld besparen, het woord 'kind' hoor ik amper. Als er veel banen verdwijnen, vrees ik voor de kwaliteit van de zorg, dat we terugkeren naar de tijd van voor Savanna.'


Mevrouw, mag ik bij u wonen? Door Caroline Karssen (redactie: Hellen Kooijman en Maria van Rooijen), uitgeverij SWP, euro 17,50


het luizengezin

Vier zusjes zijn van school gestuurd wegens onuitroeibare hoofdluis. Omdat de meisjes werden gepest durven ze niet meer naar buiten en dreigen ze geïsoleerd te raken. In huis is het een smerige bende. Jeugdzorg overweegt de kinderen uit huis te plaatsen. De gezinsvoogd is fel tegen. Karssen gaat op huisbezoek en ziet in de chaos een liefhebbende moeder die grip heeft op haar kinderen. Er wordt afgezien van uithuisplaatsing. De meisjes worden kaalgeschoren, het gezin verhuist naar een brandschone flat.


perfect kind

Pascal moet van zijn welgestelde ouders naar het gymnasium. De prestatiedruk valt hem zwaar; hij spijbelt en blowt. De boosheid van zijn moeder (vader is veel op reis) maakt hem brutaal en agressief. Pascal ontspoort verder en het gezin wordt onder toezicht van Jeugdzorg geplaatst. Die adviseert de moeder haar zoon meer met rust te laten. Zij verkiest een andere oplossing: verhuizing naar een dorp zodat hij niet met drugs en 'verkeerde vrienden' in aanraking komt. Pascal (17), loopt weg. Onder de voorwaarde dat hij stopt met blowen regelt Jeugdzorg dat hij begeleid zelfstandig kan wonen.


poolse baby

Na een anonieme tip vindt de politie een vervuilde en ondervoede baby op een hotelbed. Een pleeggezin neemt hem op. De moeder blijkt een drugsverslaafde Poolse die op aandrang van haar man in de prostitutie werkt. Als het jongetje vier jaar oud is, eist de vader ineens zijn zoon op. Het gaat goed met de kleuter, moet hij op het vliegtuig worden gezet naar een onbekende man in Polen? Jeugdzorg blijkt vergeten te zijn de voogdij te regelen waardoor er een machtsvacuüm is ontstaan. De rechter beslist dat het kind in het pleeggezin moet blijven en contact moet opbouwen met zijn vader. Jeugdzorg krijgt de voogdij.


vechtscheiding

De moeder van Pepijn (7) verzet zich tegen een omgangsregeling omdat haar ex hun zoon zou mishandelen. Ze doet aangifte. De politie vindt geen bewijs. Jeugdzorg zet alle mogelijke middelen in om vader en zoon met elkaar in contact te brengen, inclusief een ontmoeting achter geblindeerd glas, zodat de moeder kan zien wat er gebeurt. 'Ik laat mij toch niet als een aap in een kooi bekijken', protesteert de vader. Hij doet het toch. Pepijn lijkt zo geïntimideerd door zijn moeder dat hij met steeds meer tegenzin meewerkt. Jeugdzorg ziet dat het kind lijdt onder de strijd. Er komt geen omgangsregeling.


Vier casussen uit het boek

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden