'Ik moet bijslapen en mijn familie weer leren kennen'

Oud-FNV-voorzitter Agnes Jongerius (52) zou het zo weer doen: het pensioenakkoord. Waar ze wel spijt van heeft? De hartaanval van haar man. Die heeft ze 'totaal gemist'.

lunderend zit Agnes Jongerius achter een computer. Die staat op een zolderkamertje van het kenniscentrum Instituties van de Open Samenleving van de Universiteit Utrecht. Een kamertje met uitzicht op de Dom. 'Iemand zei: dat heb je in Utrecht al gauw. Maar ze moeten niet proberen mij mijn vrolijkheid af te pakken. Uitzicht op de Dom, in het centrum van Utrecht. Mooier kan echt niet.'


Sinds een maand is Jongerius 'toegevoegd onderzoeker', en verdiept ze zich in het 'herontwerp van Europa', twee dagen per week. Het kamertje is tijdelijk onderdak, ze zit tussen de spullen van een ander. Een broodtrommeltje op de vensterbank is het enige wat van haar is. 'Maar ik heb al een mailadres. En ik ga zo een onderzoeksvoorstel indienen.'


Ze straalt, het is onmiskenbaar dat het vakbondschagrijn weg is. De blik is weer monter, de vrolijkheid is terug. Achter haar rug blikkeren geen geslepen messen meer.


In juni stapte ze na een openlijk uitgevochten ruzie op als voorzitter van de FNV. Voor de buitenwereld ging het conflict over pensioenen, intern woedde (en woedt) een felle strijd over vernieuwing. De interne organisatie, die stamt uit de 19de eeuw, moet het ontgelden. Je wordt geen lid van de FNV, maar van een bond. Tussen een lid en Jongerius zaten vier en soms nog meer 'lagen' van vakbondsbestuurders met hun eigen belangen. Daar zetten blanke, 50-plus mannen de toon.


Onder aanvoering van voorzitter Henk van der Kolk van FNV Bondgenoten, de grootste bond, verzette een deel van haar achterban zich tegen het pensioenakkoord dat Jongerius had gesloten met werkgevers en het kabinet. Dat kwam er in het kort op neer dat de hoogte van de pensioenen meebewegen met de opbrengsten van de beleggingen van de pensioenfondsen.


Van der Kolk diskwalificeerde het nieuwe systeem als 'casino-pensioen'. Dat was een nette variant. Jongerius werd bestookt met vuige, anonieme mailtjes. 'Weinig fris', is het enige dat ze erover kwijt wil. Ze heeft zich voorgenomen niets onaardigs te zeggen over wie dan ook.


Schoonmakers, gestuurd door FNV Bondgenoten, voerden actie tegen het casino-pensioen. Voor de camera van het NOS Journaal maakten ze Jongerius zo ongeveer uit voor verraadster. Ze onderging het gelaten. Voor het imago van de vakbeweging was het geruzie desastreus.


Het conflict verhevigde in de zomer van 2011 toen de tweede grote bond, Abvakabo, zich tegen Jongerius keerde. In september zegden de grote twee het vertrouwen in haar op. De meerderheid wilde dat ze bleef. Dat deed ze. Ze bleef nog bijna een jaar 'om harde afspraken te maken over vernieuwing van de beweging'.


Zelf kwam de FNV er niet meer uit. Eerst was er bemiddeling van oud-FNV'er Han Noten en CDA-coryfee Herman Wijffels. Daarna werkte Jetta Klijnsma, toen nog PvdA-Kamerlid, de afspraken uit in een plan. 'Toen onder het laatste plan de handtekeningen stonden, vond ik dat ik het netjes achterliet en kon ik weg', zegt Jongerius. Dat was in juni. Sindsdien heeft ze gezwegen.


'Als ik alle etentjes zou inplannen dan zit ik tot de zomer vol. Nee, niet alleen officiële etentjes. Veel mensen willen weten hoe het met me gaat. Ik kan ze geruststellen: het gaat goed met mij.'


Waarom hebt u nog geen baan?

'Ik heb het druk genoeg. Ik klus nog wat voor de FNV, ik heb een paar bestuurlijke functies en ik houd spreekbeurten over solidaire oplossingen om uit de crisis te komen. Met twee dagen op de universiteit is het wel even goed. Ik moet bijslapen, naar de sportschool en weer kennismaken met mijn familie, want die is in het gedrang gekomen.'


Was u zo vermoeid?

'Ja. Je voelt wel dat je niet uitgerust bent, maar je bent met zulke spannende dingen bezig dat je door je vermoeidheidsgrenzen breekt. Er is een stofje waarvan hardlopers zeggen dat ze een gelukzalig gevoel krijgen. Zoiets heb ik ook gehad.'


Hoeveel uur per dag werkte u?

'Oef. 16 uur, 5 dagen in de week. Vaak ook het weekend. Op het eind zeker. Ik sliep maximaal 5 uur.'


U had het altijd over de mooiste baan van de wereld. Hoe lang vond u dat?

'Eigenlijk wel tot het einde.'


Het is lang stil.


'Jullie geloven me niet?'


Nee.

Er volgt een lang verhaal over 'dingen die ongelooflijk dicht op de huid van mensen zitten'. Over 'het verknopen van het verhaal van losse mensen met de macro-ontwikkelingen' en daarvan 'een strategisch handig pakketje maken'.


Dat is functioneel...

'Het is mijn motivatie geweest: mensen bij elkaar brengen. De FNV is een organisatie met een lange geschiedenis en - naar ik hoop - een mooie toekomst. Het was mijn haar in een iets betere conditie over te dragen.'


Dat is niet gelukt omdat u bent tegengewerkt door uw eigen mensen.

'Het is wel gelukt, maar niet zonder hulp van buitenaf. Er waren mensen die mijn ongeduld met de vernieuwing niet deelden. Ik wilde jongeren alle ruimte geven, de zuurstof voor de beweging. Maar als die jongeren met plannen kwamen, werd gezegd: 'Dat hebben we al geprobeerd, dat is al gedaan. Ze kunnen zich toch gewoon aansluiten bij de bestaande structuren.' Jaha, zei ik dan, dat kan ook wel, maar dat doen ze niet. Zij willen een andere vakbeweging. Dus moet er iets anders gebeuren.'


U bent tegengewerkt door uw eigen mensen.

'Dat lang niet iedereen tempo wilde maken met de vernieuwing, heb ik bijzonder ongemakkelijk gevonden. Zoals het ook ongemakkelijk was dat het conflict over het pensioen zo'n persoonlijke lading kreeg. Op sommige momenten zijn de basisregels van collegialiteit niet in acht genomen.'


Wat was het dieptepunt?

'De gouden tomtom, alsof ik de weg kwijt was. Vanuit het hoofdkantoor van de FNV in Amsterdam Sloterdijk zag ik mensen vanaf de spoordijk naar beneden komen met een groot spandoek, cameraploeg erbij, en die kwamen tegen mij zeggen: het is een schande. Ze waren met een verhaal naar mij gestuurd...


'Dan denk ik: bestuur van Bondgenoten, wees dan stoer, kom zelf en schuif niet mensen naar voren die de pensioendiscussie maar half volgen in een conflict dat eigenlijk gaat over de macht in de vakbeweging. Nee, ze sturen anderen met een gouden tomtom. Moest ik dat ding nog aannemen ook. Bah, Bah, Bah. Wie is daarmee gediend? Wat is de boodschap?'


De grootste bond gooide u de term casino-pensioen voor de voeten. Het beeld was: Jongerius brengt de pensioenen naar het casino. Dat poets je niet meer weg.

'Ik ben me met de zaak blijven bezighouden: jongens, we moeten een afweging maken gebaseerd op feiten en niet op slogans en spookbeelden. Als wij de rijen hadden weten te sluiten, had de politiek niet zo stoer kunnen hakken in de pensioenen als nu is gebeurd. Dan denk ik: casino-pensioen? Ik hoop dat jullie tevreden zijn met de uitkomst.'


De FNV leek op een gegeven moment een piranhavijver.

'Het is best lang gezellig geweest. Zelfs bij de vergaderingen over de pensioenen die 16 uur duurden. Het is misgegaan toen Abvakabo zich aansloot bij Bondgenoten. Toen die elkaar hadden gevonden, kwamen ze langs en zeiden: wij zijn met heul veul, wat ga jij eraan doen? Die dachten mij marsorders te kunnen geven.'


Zij wilden actie gaan voeren tegen het kabinet, de werkgevers.

'Ik vind polarisatie geen doel op zichzelf, je moet kijken waar mensen beter van worden. Als je aan tafel zit en de mogelijkheid hebt om alternatieven voor te leggen, zijn acties niet zo handig. Dat mag dan niet revolutionair, groots of meeslepend zijn, maar kleine stappen voorwaarts zijn ook stappen voorwaarts.'


En die heeft u gezet?

'Ja, met het pensioenakkoord. Daar ben ik nog steeds trots op. Ik zou het zo weer doen.'


Ze schatert het uit.


'Echt. Maar ja, het is aan gort gescho- ten.'


Wat betreurt u het meest?

'Dat het tempo van de vernieuwing niet hoger lag. En dat we die niet op eigen kracht hebben kunnen inzetten, maar de buitenboordmotoren Herman Wijffels, Han Noten en Jetta Klijnsma nodig hadden. Ik had graag gezien dat het con amore was gegaan.'


Dat is bij uitstek de taak van de voorzitter.

'In die missie ben ik niet zonder confrontatie geslaagd, nee.'


Verwijt u zich dat?

Het is lang stil. Dan: 'Zo ik mij iets verwijt dan denk ik aan de momenten dat ik in de federatieraad rondkeek en dacht: hier zit de top van de vakbeweging. Het is maar goed dat hier geen beelden van worden gemaakt.'


Als er wel beelden van waren, wat hadden we dan gezien?

'Onvoldoende rekenschap van de noodzaak om de beweging bij de tijd te brengen. We hebben een rijk verleden, maar de vraag is of we in de 21ste eeuw ook relevant zijn. Pensioen was het strijdtoneel, maar het ging om de organisatievorm, of die bij de 21ste eeuw past.'


De vraag was: wat verwijt u zich?

'Ik heb het beste gegeven wat ik in de aanbieding had. Valt je dan iets te verwijten? Ik twijfel niet aan de stappen die ik heb gezet. Ik heb de kantjes er niet van afgelopen, ik ben niet bang geweest, ik heb niet gedoken. Ja, ik heb standpunten ingenomen die niet iedereen me in dank heeft afgenomen.'


Wat moet nu gebeuren?

'Er liggen afspraken over vernieuwing, voer die met liefde uit. Sluit de rijen, steun mijn opvolger Heerts voluit, ook in zijn gesprekken met het kabinet. Dat dat voor mij te veel gevraagd was, so be it, maar dat nu nog steeds mensen zich afzetten tegen de vernieuwing en tegen Heerts...


'Wees potdomme blij dat die jongen daar zit. Ze kunnen toch niet vanaf september vorig jaar zeggen: Jongerius moet weg, er moet een ander komen. En vervolgens niets doen om die ander te vinden - dan ben je blijkbaar alleen bezig met: Jongerius moet weg.'


Wat heeft u overgehouden aan de FNV?

'Een hele garderobe, zei mijn buurvrouw. Die had het idee dat ik elke dag in iets anders vertrok. Dat klopt ook wel. Maar ik heb al wat weggegeven. Een secretaresse wilde graag mijn goudkleurige laarzen, een tante heeft een oogje op een rode hoed.


'Natuurlijk houd ik er ook vrienden aan over. Al was het maar de vrouwen- club met wie ik in 1987 bij de Vervoers- bond werd aangenomen in het kader van het voorkeursbeleid. De heksenkring, zoals Peter Gortzak dat snerend noemde, de pensioenman die tegelijk met mij is opgestapt.'


Waar hebt u spijt van?

'Echt spijt heb ik van de hartaanval van Ger, mijn man, die ik totaal heb gemist. Nadat de twee bonden het vertrouwen in mij hadden opgezegd, raadde een collega me aan een weekendje weg te gaan en geen kranten te lezen. We zijn toen, hoe decadent, samen naar Nice geweest.


'Vrijdag zei Ger dat hij zich niet zo goed voelde. Ik dacht: man, ík heb het moeilijk. Zaterdag was hij wat beter, maar zondag, terug in Nederland, wilde hij langs de huisartsenpost. Op een gegeven moment komt een ambulance met zwaailichten aanrijden. Ik dacht nog: er is nog iemand binnen. Maar het was voor Ger. Dat me dat was ontgaan...'


Dan schiet Jongerius een anekdote te binnen over haar voorgangers Johan Stekelenburg en Lodewijk de Waal. 'Weet je wat Lodewijk zei toen ik aantrad? Agnes, ik had de jaren voordat ik voorzitter werd naast Johan gezeten, en dacht: ik weet wel ongeveer wat me te wachten staat. Neem van mij aan: je hebt geen flauw idee waar je aan begint.'


2012 IN 19 INTERVIEWS

Dit is het vierde deel in een dagelijkse interviewserie die op 22 december wordt afgerond met een interview-katern.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden