'Ik kwam voor een maand, nu ga ik niet meer weg'

Hulpbehoevende ouderen in Europa willen graag de plek kiezen waar ze worden verzorgd. Warm Spanje is beter dan het koude noorden. Maar wie betaalt? Noorwegen maakt het makkelijker, Nederland moeilijker.

L'ALFAS DEL PI - De gehaktbal op het bord van Finn Jacobsen is niet meer als zodanig herkenbaar. Maar de aanblik van de saus van rode bessen is voor de 93-jarige Noor al een bron van genot. Als hij al de heerlijkheden van zijn verpleeghuis aan de Spaanse kust heeft opgesomd, lacht hij met zijn tandenloze mond en wijst de tuin in: 'Kijk, we hebben hier zelfs een barbecueplaats.


Jacobsen woont al meer dan zes jaar in het verpleeghuis Fundación Betanien in het Spaanse L'Alfas del Pi. Het waren zes goede jaren, zegt hij zittend in zijn rolstoel. Hij maakt een breed gebaar naar de blauwe lucht boven hem. 'Übernice,' mengt hij zijn beetje Duits met zijn beetje Engels. 'Maar Noorwegen blijft het beste land ter wereld. We hebben overvloed aan vrouwen en olie.'


Het verpleeghuis van Jacobsen is anders dan de talrijke andere seniorenresidenties die tussen de heuvels opduiken aan de Spaanse Costa Blanca, ook wel bekend als 'het grootste bejaardentehuis van Europa'. De plekken zijn namelijk exclusief voor pensionados uit de Noorse gemeente Bergen die in aanmerking komen voor verpleeghuiszorg.


Ook de gemeenten Oslo, Stavanger, Baerum en Trondheim beheren verpleeg- en revalidatietehuizen in de Spaanse regio waar hun inwoners op kosten van de gemeenschap naartoe kunnen. Het weer is er onverslaanbaar en de bedrijfsvoering goedkoper. Maar het belangrijkste: het past bij de zorg voor een nieuwe generatie ouderen, vinden de gemeenten - in Noorwegen verantwoordelijk voor de ouderenzorg.


Een verpleeghuis is de laatste halte en dat blijft het. Marit Møller Wolfe is de eerste om dat te erkennen. Maar, vindt de directrice van Fundación Betanien, laat die laatste jaren in ieder geval van goede kwaliteit zijn.


'In Noorwegen zitten ouderen negen maanden per jaar binnen, hier negen maanden buiten. Voor ons is het niet voor te stellen wat het betekent om vogels te horen en een briesje te voelen als je verder niets meer kan.'


Haar tehuis is dan ook geheel ingericht op het Spaanse weer. De 25 eenpersoonskamers liggen om een tuin met schaduwrijke hoekjes waar her en der de bewoners zitten. Middenin glinstert een zwembad met rolstoeltoegang.


'Regen, sneeuw, een dag zon en dan weer sneeuw,' zegt een van hen over het weer in Bergen. De 85-jarige - 'noem mij maar Gregor' - kwam een jaar geleden vanuit een Bergens verpleeghuis voor drie maanden naar Betanien. 'Toen ben ik nog een maand gebleven en nog een. Nu ga ik niet meer weg.'


Noord-Europa kampt met een vergrijzingsgolf en dure zorgstelsels, Zuid-Europa heeft goed weer en een tanende economie. Het verplaatsen van Noorse ouderenzorg naar Spanje klinkt als het ei van Columbus en volgens Wolfe is het dat ook.


'Dit is de toekomst. De ouderen van straks zijn gewend te reizen, hebben in hun leven veel landen gezien en houden van lekker weer. Ze hebben hun hele leven kunnen kiezen. Waarom zou dat ineens ophouden als je zorgbehoevend wordt? Als de wereld vooruit gaat kan de geriatrie niet blijven stilstaan. Ik heb pas geleden de eerste twee patiënten gekregen die vroegen of er hier wel wifi op de kamer is.' Ze wijst erop dat de 'luxe' in Spanje de overheid met 85.000 euro per jaar bijna 27.000 euro per jaar per persoon scheelt met vergelijkbare plaatsen in Bergen.


Een lastig punt bij deze constructie lijkt de familie. In Duitsland woedt een emotioneel debat over 'bejaardenexport', ouderen die door de hoge kosten worden gedwongen naar een verpleeg-huis in Oost-Europa te gaan en zo ver weg van hun familie raken. Juist voor ouderen is een vertrouwde omgeving belangrijk, zeggen daar de experts.


'Dit is zeker niet geschikt voor iedereen,' beaamt Wolfe. 'Mensen met Alzheimer of dementie moeten niet zomaar van omgeving veranderen. Maar mensen die hierheen komen, kiezen daarvoor en worden niet door de kosten gedwongen. De staf spreekt Noors en we hebben speciale appartementen voor familie die op bezoek komt.'


Met een overvloed aan goedkope chartervluchten ligt Spanje tegenwoordig in de achtertuin van Noorwegen, blijkt ook uit de verhalen van de bewoners.


In Betanien, dat in 2001 is opgericht, wonen op 17 van de 19 plekken die door de gemeente Bergen worden 'geleased' permanente bewoners. Maar er zijn geen wachtlijsten of plannen voor uitbreiding. In het verpleeghuis Finca el Romeral - het eerste Noorse initiatief in de regio uit de jaren negentig voor inwoners van Oslo - is zelfs de helft van de plekken leeg.


'De mensen die nu in een verpleeg-huis terechtkomen, zijn een stuk zieker dan toen we begonnen,' zegt John Havaardsholm, destijds de initiatiefnemer van Finca el Romeral. Want 'help de oudere zo lang mogelijk zichzelf helpen' is ook in Noorwegen het mantra. 'Hulpbehoevende ouderen verplaats je toch niet zo makkelijk,' zegt ook Nina Nygaard, chef gezondheidszorg van de gemeente Bergen.


Omdat ouderenzorg de verantwoordelijkheid van de gemeenten is ontbreekt een overkoepelend beleid. Het enthousiasme van de politiek verschilt per gemeente. Tegenstanders van avonturen in Spanje vinden dat geld voor de zorg in eigen land moet worden besteed.


Maar voor sommige gemeenten is de zorg van de toekomst nu al in volle gang. Zo richtte de gemeente Baerum samen met het kleinere Stavanger in het nabij gelegen Altea een ware revalidatiefabriek op. Iedere zes weken vullen nieuwe inwoners uit Baerum de 38 kamers om te revalideren na een operatie, hun astmatische longen met Mediterrane lucht te vullen of hun reumatische botten in de warmte te wentelen.


'Als een oude auto die een onderhoudsbeurt nodig heeft,' zegt directeur Rune Helmersen. 'Oude mensen kunnen hier energie opdoen om thuis de laatste jaren verder te vechten. Maar de gemeente stuurt ook steeds vaker jongere mensen: naast 60- en 70-plussers ook veertigers en vijftigers.'


Een intensief revalidatieprogram-ma zorgt ervoor dat patiënten sneller terugkomen op de arbeidsmarkt is de gedachte. Onderzoeken houdt de gemeente niet bij, maar 'het is bekend dat een goed klimaat helpt sneller te herstellen', zegt Helmersen. 'Bovendien is de bedrijfsvoering hier goedkoper.'


Intensief is het, weet Else Margrethe Plahte (64). Op haar kamer, die met uitzicht op de bergen en eigen balkon niet onderdoet voor een viersterrenhotelkamer, laat ze haar weekschema zien. Elke dag begint om 8.00 met de eerste training en is gevuld tot aan het avondeten. Fysio, zwemmen, balanstraining en facultatief soms een groepsactiviteit.


Plahte is geopereerd aan beide heupen en moet weer leren lopen. 'Ze willen snel van me af zijn, zodat ze weer anderen kunnen helpen', lacht ze. En dat werkt, denkt ze. 'Voor ik hier heen kwam ging ik twee keer per week naar de fysio, de rest van de oefeningen moest ik thuis doen. Maar soms helpt een schop onder de kont en dit programma dwingt je te oefenen, zes weken lang.'


Bejaardenoord Spanje


Zorg over de grens


De verhalen zijn er genoeg - van luchtbruggen naar knie-operatiecentra in de Algarve en bustrips met Duitsers naar tandartspraktijken in Polen. Maar in de praktijk wil de grensoverschrijdende zorg in Europa nog niet erg van de grond komen. In Nederland vond in 2012 slechts 1 procent van de Nederlandse verzekerde zorg in het buitenland plaats, blijkt uit cijfers van het CVZ en dit percentage groeit al jaren nauwelijks.


'Zorg is een sterk nationaal georganiseerde markt,' verklaart zorghoogleraar Hans Maarse. 'Er speelt ethiek mee, ideeën over kwaliteit en de angst dat als mensen over de grens zorg gaan halen dit de samenleving meer geld gaat kosten.'


Een Europese richtlijn geeft burgers het recht op zorg in het buitenland, als het gaat om curatieve zorg, zoals operaties. Langdurige zorg is van de richtlijn uitgesloten. Maar nu de ouderenzorg in veel landen steeds meer op de begroting drukt en mensen meer zelf moeten gaan betalen, zal ook de zoektocht naar alternatieven prangender worden, zegt Maarse. 'Als mensen een deel zelf gaan betalen, zullen ze misschien ook meer over de grens gaan kijken.'


De provincie Valencia ziet daarbij voor zichzelf wel een rol weggelegd: dit voorjaar reisde de minister van Economie naar Duitsland om de bouw van Duitse bejaardentehuizen in Spanje te promoten.


'Maar dan moet er wel wat veranderen aan het Duitse verzekeringsstelsel', zegt Anja Zimmerman van stichting Johanneswerk die een Duits verpleeghuis in Spanje exploiteert. 'En tot nu toe zijn de politici daar niet in geïnteresseerd. Onbegrijpelijk, want als je daarmee 10 procent van de kosten bespaart, is het goed voor iedereen.'


Noorse gemeenten richten verpleeghuizen aan de costa's in voor hun oude- ren. 'Thuis zitten ze negen maanden binnen, hier negen maanden buiten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden