'Ik ken de consequentie van geweld'

Door

'Phiew! Pwaauw! Pwaauw! Doeng-doeng-doeng-doeng. Pwaauw!' Met drukke handgebaren en opgeblazen wangen imiteert Alejandro González Iñárritu explosies en machinegeweren, alsof hij het handjevol journalisten aan zijn tafel van de aarde vaagt. 'Begrijpen jullie wat ik bedoel? Dertig of veertig mensen die sterven - zonder dat je om ze geeft. Gewoon, alsof het niks is. Dat is tegenwoordig de standaard in bijna al die fucking films. In slow motion een kogel door een hoofd zien schieten, is entertainment. Mensen lachen er om: wow, wat een mooi shot. Kijk, dát deprimeert mij nou!'


Iñárritu (1963, Mexico-Stad) schudt zijn hoofd. 'In mijn land gebeurt het écht. De pistoolschoten doden er écht mensen, elke dag. En ik ken de pijn die dat veroorzaakt, de consequenties van geweld. Voor mij is dat niet grappig, niet entertaining. Ik vind dat soort films - waarvan iedereen lijkt te kunnen genieten - zeer donker. En mijn eigen film Biutiful is dat nu juist niet.'


Hij wil maar zeggen: als iemand zijn nieuwe film als een indrukwekkende, maar naar het einde toe ook tamelijk deprimerende kijkervaring omschrijft, dan begrijpt hij daar niets van. 'Ik moet er bijna om lachen, zo vreemd vind ik dat. Hoe denk je dan over al die andere films? In Biutiful sterft iemand, ja. Een persoon. Iemand om wie de kijker geeft - hopelijk. Biutiful is een ode aan één leven, verteld vanuit het gezichtspunt van de naderende dood.'


Die ene persoon is terminaal ziek, kanker, en wordt gespeeld door Javier Bardem. Een grootse rol is het, voor de gedurende 148 minuten almaar dodelijker vermoeid ogende Spaanse acteur, die genomineerd is voor een Oscar. Uxbal heet de man, een straatritselaar uit de multiculturele wijk Santa Colomba in Barcelona. Hij leeft van zijn handeltjes met illegale Chinezen en Afrikanen en tracht corrupte agenten op afstand te houden. Thuis in zijn krappe woning rekenen twee kinderen op zijn aandacht, die moet worden gedeeld met hun manisch-depressieve en aan alcohol verslaafde moeder Marambra (filmdebuut van de Argentijnse theateractrice Maricel Alvarez). Onderwijl is de dood alomtegenwoordig: Uxbal communiceert als bijverdienste met pasgestorvenen, op verzoek van nabestaanden.


'Ik ben zelf zeer bang voor zulke zaken', zegt Iñárritu, 'maar ter voorbereiding op Biutiful heb ik negen van dat soort mediums geïnterviewd. Drie maakten echt indruk op me. Ze vertelden dingen over mij die me frappeerden. Echt ver wilde ik er niet in meegaan, daarvoor ben ik te veel een lafaard. Maar ik geloof oprecht dat mensen zoals Uxbal bestaan. Het ergst vond ik dat die mensen je allemaal vertellen dat het leven niet met de dood eindigt. Het is pas het begin, zeiden ze. Hierna wordt het pas écht zwaar.'


Hij heeft het gevoel dat de moderne samenleving lijdt aan thanato-phobia - een abnormaal sterke angst voor de dood, die zich uit in een afkeer van alles waarmee het sterven wordt geassocieerd.


'Wanneer we zouden weten wanneer ons leven eindigt, zouden we ons dagelijkse bestaan anders bekijken. Deze film is precies dat: ik stel de camera op aan het eindpunt. Uxbal wordt geconfronteerd met existentiële vragen: waar gaat hij heen? Wat betekent het als hij straks verdwijnt?'


Iñárritu werkte twee jaar aan de voorbereiding op zijn film en schreef complete biografieën voor de personages, ook voor amper noemenswaardige bijrolletjes. 'Dat doe ik voor al mijn films. Soms stel ik de acteurs er niet eens van op de hoogte. Dit keer wel, overigens. Maar zolang ik het maar weet, hoeven zij niet alles te weten.'


Biutiful (de titel ontspringt uit een poging van Uxbals dochtertje om het Engelse woord te schrijven) is zijn eerste speelfilm zonder medewerking van de eveneens Mexicaanse scenarist en romanschrijver Guillermo Arriaga. Drie zeer succesvolle films maakten de twee samen: Amores Perros, het rauwe grootstadportret van Mexico-Stad uit 1999, dat sindsdien als een hoeksteen in de opgebloeide Mexicaanse cinema geldt, en de door sterren bevolkte en sterk melodramatische Hollywoodproducties 21 Grams (2003) en Babel (2006). In elk van de drie films werd geëxperimenteerd met een non-lineaire vertelstructuur en meerdere verhaallijnen, en speelden noodlot en toeval een voorname rol.


Tijdens de opnames van Babel (zeven Oscarnominaties, één verzilverd) raakten de scenarist en de regisseur gebrouilleerd. Sindsdien vermijden ze het noemen van elkaars naam, en presenteert elk van hen zich als voornaamste geestelijk vader van het eerdere, gezamenlijk werk.


Of hij zijn oude partner Arriaga miste tijdens het schrijfproces? 'Nee, het was anders', zegt Iñárritu in rap Engels, met zwaar Spaans accent. 'Na drie films in die vorm had ik voor mijn gevoel alles wel gezegd. Ik wilde ook niet vastzitten in de perceptie dat ik slechts die jongen van de multi-lineaire films ben. Een structuur is uiteindelijk slechts de mogelijkheid van een stijl, en ik wilde niet blijven steken in een voorgevormde mal. Elk verhaal vraagt om een eigen structuur, en bij Biutiful is die circulair.'


Anders dan in zijn eerdere films, waarin auto-ongelukken (Amores Perros, 21 Grams) en een ongelukkig geweerschot (Babel) de levens van verschillende personages bijeen brachten, wilde Iñárritu ditmaal minder nadruk op de plot leggen. 'Wat in die films goed werkte, paste hier niet. Wanneer je vertelt vanuit één perspectief werken de trucjes niet meer, en zijn er geen hoekjes om nog iets achter te verstoppen. Het is een rigoureuzere wijze van vertellen.'


Zonder Javier Bardem, die in bijna elke scène is te zien, had hij de film niet willen maken. 'Ik ken hem al zeer lang. Hij bezit als persoon ook werkelijk de complexiteit en het dualisme dat ik zocht in het personage. Javier oogt sterk, als een minotaur, maar heeft tegelijk een sensitief en diep menselijk gezicht. Hij zou ook zomaar een Griek kunnen zijn, of een Romein. Hij bezit ook het fysiek dat ik me voorstel bij zo'n hosselaar op straat.'


Als achtergrond van de onttakeling van zijn personage Uxbal, koos Iñárritu Barcelona, die stad die hij op zijn 17de aandeed, toen hij als schoonmaker op een vrachtschip de wereld rondvoer. 'Ik wist dat de keuze om een Europese en ook nog Spaanstalige film te maken de commerciële potentie van Biutiful drastisch zou reduceren, maar dat maakte me niet uit. Barcelona representeert heel treffend het probleem van het oude Europa. De gemeenschappen in wijken zoals Santa Colom-bo - waar we het grootste deel filmden - staan onder druk, maar zijn tegelijk ook levendig en veerkrachtig. Het is niet het deel van de stad dat je kent van de briefkaarten, je ziet geen gebouwen van Gaudi.'


In een uitzonderlijk kinetisch gefilmde scène in Biutiful is te zien hoe de illegale Afrikaanse straatverkopers met wie Uxbal werkt met geweld worden opgejaagd door de Spaanse politie, kriskras door de menigte en het verkeer. 'Ik toon slechts de repressie, oplossingen heb ik niet', zegt de regisseur. 'Culturen mengen zich al sinds de Egyptenaren, daar verander je niks aan. Alleen het tempo verandert. Wat vroeger tweehonderd jaar kostte, voltrekt zich nu in een decennium.'


Uiteindelijk handelt zijn film niet over die migrantenproblematiek, stelt Iñárritu. 'Maar ook de context van een film moet interessant zijn, meen ik.' Dat Uxbal kort voor zijn einde een fout begaat met gruwelijke gevolgen voor enkele illegale arbeiders, betekent volgens de regisseur dan ook niet dat het personage iets van 'blanke schuld' op zijn rug torst, zoals in enkele recensies al werd gesuggereerd. 'Het hele idee van westerse schuld is me te simplistisch. Culturen zijn veel complexer dan dat.'


Biutiful volgt de wetten van de tragedie: het lot keert zich plots tegen de held, die de controle verliest over die paar zaken in het leven die hij dacht te kunnen controleren. 'Uxbal valt. En in zijn neergang beseft hij wat werkelijk belangrijk is in zijn leven. Daarin schuilt een zekere tragische schoonheid, al kan wellicht niet iedereen die zien. Maar de titel van mijn film is zeker niet ironisch. Vandaag nog sprak een Amerikaan me er op aan dat hij maar niet begreep of Uxbal nou een goede of een slechte man was. Daar moest ik zo om lachen: alsof hij het niet gewoon allebei kan zijn.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden