'Ik kan het goed met mezelf uithouden'

Zijn naam dook op in het dossier van zijn beruchtste cliënt, Willem Holleeder. Advocaat Bram Moszkowicz (45) zou volledig in de tang zitten van Neerlands machtigste onderwereldfiguur....

Het zonlicht valt op het portret van zijn vader, Max Moszkowicz.

Wat een prachtig schilderij.

'Ja, hè?'

Bram Moszkowicz komt er bij staan.

Zijn mond en ogen zijn heel goed getroffen. Die blik...

'Onverzettelijk.'

Hij opent de deur van zijn werkkamer, om zijn gast uit te laten.

'Fuck them all', zegt hij zacht.

Nee, het laatste woord over de 'rotzooi' die over hem is heen gekomen, is nog niet gezegd. Wacht maar tot hij in zijn handgemaakte zijden toga in de arena staat, de rechtszaal. Bram Moszkowicz ziet uit naar het gevecht - al helemaal sinds het Openbaar Ministerie beschadigende informatie over de strafpleiter opnam in het dossier van zijn meest beruchte cliënt, Heineken-ontvoerder Willem Holleeder. Opgewekt: 'Kom kijken! De pro forma-zitting begint in mei.'

Af en toe is hij op het provocerende af, in zijn deftig geformuleerde, soms bijna ouderwetsige volzinnen.

Voelt u sympathie voor meneer Holleeder?

'Ik wil u die vraag best beantwoorden. Je hebt cliënten die antipathie opwekken, je hebt cliënten tegenover wie je heel neutraal staat en je hebt cliënten voor wie je ook een zekere sympathie kunt opbrengen. Holleeder hoort tot die laatste categorie. En dat zal men mij zeer kwalijk nemen, dat ik dit nu zeg. Maar het is zo.'

Wat maakt hem sympathiek?

'Ik ken hem als iemand die zich altijd als een heer gedraagt, hier op kantoor. Iemand die nooit dwingend was, die mij niet onder druk heeft gezet, die ook nooit tegen mij is uitgevallen.'

Dat Holleeder dat allemaal níet doet, maakt hem nog geen sympathiek mens.

'Dus de vraag resteert: is hij sympathiek? Mijn antwoord daarop is ja. Omdat hij charmant is, innemend, slim. En hij heeft charisma.'

Hij zou psychopathische trekken vertonen.

'Ik weet dat men dat zegt. Die mening deel ik niet. Ik ken hem al jaren - hij was eerder cliënt bij mijn vader. Hij kan wat minder goed uit zijn woorden komen dan u en ik misschien, hij zal ook wel eens een vloek laten vallen en hij zal zeker niet roomser zijn dan de paus, maar dat betekent nog niet dat meneer Holleeder is zoals hij nu wordt afgeschilderd: als een monster.'

Hij staat bekend als een zeer intimiderende man. Een klein voorbeeld: een paar jaar geleden stalkte hij hoofdredacteur Jort Kelder van zakenblad Quote.

'Daar noemt u nou een naam. Weet u wel wat die meneer Kelder over hem heeft geschreven?'

Dat gaf Holleeder nog niet het recht Kelder te achtervolgen.

'Als dat nou het ergste is wat je over hem kunt zeggen...'

De strafpleiter laat koffie komen, en een paar sigaretten. Moszkowicz jr. probeert te minderen, dus liever geen pakje binnen handbereik. Een hooggehakte, kortgerokte, langharige brunette brengt de bestelling. Ze was al eerder voorgegaan door een ranke blondine, in lage spijkerbroek.

Leuke meisjes werken hier.

Ondeugend: 'Ik zoek een beetje wat bij me past.'

Zijn kantoor zit vol geluidjes. Een deuntje voor als de koffie eraan komt, een donkere vrouwenstem die 'ringringring' zingt als iemand hem mobiel probeert te bereiken, en het doorlopende gezoem van zijn gewone telefoon. 'Behalve voor Plooy wil ik even niet gestoord worden', laat hij zijn secretaresse weten.

Meneer Plooy?

'Aha! Nette man.'

Het waren de officieren van justitie Koos Plooy en Fred Teeven die in het dossier van onderwereldkoning Holleeder lieten opnemen dat Bram Moszkowicz volledig in de tang zou zitten van zijn cliënt. De verdenking tegen Holleeder: het leidinggeven aan een criminele organisatie die zich bezighoudt met afpersing, bedreiging en mishandeling van vastgoedhandelaren, onder wie de in 2004 geliquideerde zakenman Willem Endstra, bijgenaamd 'de bankier van de onderwereld'. Begin dit jaar hield een arrestatieteam Holleeder en twaalf medeverdachten aan.

In het dossier zit een verklaring van Endstra waarin hij stelt dat Holleeder hem eind 2002 op het kantoor van Moszkowicz bedreigde. De advocaat, belangenbehartiger van beide cliënten, zei eerder al daarvan niet op de hoogte te zijn: 'Ik wist niet beter dan dat de heren Holleeder en Endstra goed met elkaar waren.' Tot zijn verdere ontsteltenis trof hij ook nog allerlei 'grote onzin' over zijn privéleven aan in het dossier, dat vrijwel meteen op straat lag. Om maar iets te noemen: zijn - tweede - vrouw zou een verhouding hebben met misdaadverslaggever John van den Heuvel van De Telegraaf ('Te absurd voor woorden'), hijzelf zou een relatie hebben met 'gangsterliefje' Orminda S., een van de verdachten in het onderzoek.

Een heel mooie mevrouw moet dat zijn.

'Het is zeker een mooie mevrouw. Maar ik heb geen verhouding met haar gehad. Ik heb een keertje met haar gegeten - een zakelijk gesprek, waar ook nog iemand bij was. Dat mag, bij mijn weten.'

Eerder zei u dat deze hele actie van het Openbaar Ministerie u ijskoud liet - dat kan ik me bijna niet voorstellen.

'Volmondig erken ik dat het heel vervelend is wat er is gebeurd. Met name voor mijn goede naam en reputatie. Het raakte me zeker. Maar ik kijk er nu naar en denk: nou, dat is wat er overblijft en dat is eigenlijk niets. Ik heb roerige tijden gehad, maar mijn vader is ziek en dat is veel belangrijker.'

Zijn vader en dierbaarste vriend, legendarisch strafpleiter Max Moszkowicz (79), kreeg zestien maanden geleden een herseninfarct. 'Alles wat ik heb geleerd, heb ik van hem geleerd', is een uitspraak die vaak terugkomt in interviews met Bram, de jongste en beroemdste van de vier zonen, alle vier advocaat.

Hoe gaat het nu met uw vader?

'Ik wil er niet te veel over praten, maar het is een lijdensweg: iemand die een herseninfarct krijgt, terwijl hij nog zo vol in het leven stond, nog werkte op dat moment.

En die nu wel het besef heeft wat hij niet meer kan.'

Het is erg om iemand zo te zien veranderen.

'Ja.'

Zit er verbetering in zijn situatie?

'Nee, het is stabiel.'

U sprak hem dagelijks. Is dat nog steeds zo?

'Dat contact is natuurlijk anders nu. Ik kan niet meer alles met hem bespreken.'

Heeft u wel eens met hem over deze affaire gepraat?

'Nee, dat volgt hij niet meer.'

Bram is sterk, zeggen mensen die u goed kennen.

'Ik denk dat dat gewoon een kwestie is van...'

De inslag van de Moszkowiczen?

'De inslag van de Moszkowiczen.

'Het klinkt misschien wat pathetisch, maar het is niet voor niks dat mijn vader Auschwitz heeft overleefd. Het waren de psychisch sterkeren van wie sommigen dat hebben kunnen uithouden. Ik wil me helemaal niet op een lijn stellen met mijn vader op dat punt - wat ik nu meemaak is natuurlijk peanuts in vergelijking met zijn geschiedenis - maar ik denk dat het wel meespeelt.'

Max Moszkowicz overleefde als enige van de familie het concentratiekamp. Bij aankomst verdwenen zijn moeder, broertje en zusje direct in de gaskamer. De vader van Max bezweek vlak voor de bevrijding. Alleen Max keerde terug van de groep van 1038 gevangenen die in september 1942 op transport was gesteld. 46 Kilo woog hij, toen hij als 17-jarige in 1945 aankwam in Maastricht - om te ontdekken dat het ouderlijk huis was bezet door nieuwe bewoners. Later zou hij de dochter trouwen van het gezin dat hem opving.

Auschwitz speelt nog elke dag een rol in mijn onderbewustzijn, heeft u eens gezegd.

'Klopt. Ik ben natuurlijk een schoolvoorbeeld van een tweedegeneratieslachtoffer. Als je als kind een nummer op de arm van je vader ziet, ga je daar vragen over stellen. Ik heb vaak het grote verdriet van mijn vader gezien. Ik wilde alles weten, ik heb er alles over gelezen - ik liep daar niet voor weg. Als een spons heb ik dat allemaal opgezogen. Hoe het komt weet ik niet, ik kan het niet verklaren, maar ik heb iets in me waardoor ik denk te voelen wat hij heeft meegemaakt.'

Hij kijkt naar het schilderij van zijn vader.

Hoe voelt u dat dan?

'Ik heb daar eens met een psychiater over gesproken, vijf jaar geleden. Een van de kenmerken van tweedegeneratieslachtoffers is dat ze hun vader of moeder erg willen pleasen. Dat heb ik, bij mijn vader.'

U bent daarvoor in therapie geweest?

'Niet in therapie. Maar ik heb een moeilijke periode in de privé-sfeer gehad, waardoor ik toch bij de psychiater zat en toen is dat onderwerp als een rode draad in mijn leven naar voren gekomen.'

Hoe uit zich dat pleasen van uw vader?

'Je bent lief, bezorgd, neemt hem zaken uit handen. Je doet de dingen waarvan je denkt dat je hem ermee een plezier doet.'

Zoals?

'Het wordt wel heel persoonlijk, nu. Laat ik het maar even abstraheren van mijn vader en mij. Maar je zou bijvoorbeeld bij de keuze van je vrouw rekening kunnen houden met de wens van je vader.'

Dat ze joods is, zoals uw vrouw.

'Om maar iets te noemen.'

Uw moeder is niet joods, hè?

'Ik heb het even geabstraheerd nu.'

Hij lacht: 'Het is goed met dit jongetje, denkt u. 'Maar ik noemde even een voorbeeld. Om aan te geven dat je bij alles wat je doet, het pleasen van je vader in je achterhoofd hebt.'

En je kunt nooit goedmaken wat Auschwitz heeft aangericht.

'Dat is de ellende van die hele problematiek. Dat je denkt dat wel te moeten doen.

'Door die psychiater ben ik iets beter gaan begrijpen hoe het in elkaar zit. Ik ben in 2001 naar Auschwitz geweest en heb de barak gezien waar hij moest slapen. Ik heb de inschrijvingspapieren gezien van hem en zijn ouders. Het klinkt gek, maar dat bezoek van een dag heeft mij als persoon ongelooflijk veranderd. En dat is samen te vatten in de mededeling dat ik eigenlijk alles onbelangrijk ben gaan vinden.'

Dat is niet best - dan ga je alles stuk relativeren.

'Dat is juist goed voor jezelf. Ik sta nu toch anders in het leven. Die rotzooi in dat dossier, daar ben ik zo uitgekomen omdat ik denk: waar hebben we het eigenlijk over?'

U wilt uw vader altijd pleasen - hoe zou hij hebben gereageerd op deze affaire?

'Het zou hem raken op de manier zoals het mij raakt. Raakte.'

Uw vader zou denken: de naam van de familie wordt beschadigd.

'Zeker.'

Dan: 'Hij zou met name boos zijn geworden op deze twee officieren, omdat hij zou hebben gedacht dat deze twee de laatsten waren om dit kunstje bij ons te flikken. Ik werk al jaren samen met, of tegen, hoe je het noemen wil, Teeven en Plooy. Zij moeten beiden weten dat ik niet degene ben die zich door een cliënt in de tang laat nemen. Dus mijn vader zou hebben gedacht: waarom juist deze twee?' Met twinkelende ogen: 'Maar u hoort me niks slechts over ze zeggen, hè?'

Waarom eigenlijk niet?

'Omdat ik denk dat er diepere krachten aan het werk zijn.'

Verklaar u nader.

'Doe ik niet.'

Dat is flauw.

'De politie?'

Dat moeten hoge mannen zijn, dan.

'Ik kan niet vertellen hoe hoog. Dan begeef ik me op een... Ik kan u er het fijne niet van vertellen, omdat ik het niet weet. Het gaat om krachten die ik niet ken. Of ik vergis me in de officieren. Maar dat lijkt me niet waarschijnlijk.'

Waar ligt voor u de grens? Op het Flying Doctors Gala in Monaco in 2000 zat u aan tafel met het inmiddels geliquideerde criminele duo John Mieremet en Sam Klepper, en de vriendin van Holleeder.

'Ik heb dat gala bezocht op uitnodiging van mijn cliënt meneer Endstra. Er kwamen heren aan tafel zitten die ik beroepshalve wel kende en dan ben ik niet degene die zegt: ik voel me te goed. Nou heb je me... waar ik mezelf ook wil hebben: dan loop ik niet weg. Ik blijf daar rustig bij zitten. Iemand anders zou dat misschien niet hebben gedaan - ik doe dat wel.'

Was het een leuke avond?

'Nee, het was op zichzelf een verschrikkelijk saaie avond. Maar het werd leuk door degenen met wie ik aan tafel zat. Die mensen hadden veel humor. En dat ik dat zeg, zal men niet chic vinden, maar zo is het. Echt goede Amsterdamse humor.'

Nog even over de grens in omgang met cliënten. Klaas Hummel, oud-zakenpartner van Endstra, vertelde dat uw vrouw enige jaren geleden een jaar gratis in een huis van hem en Endstra heeft gewoond. U had dat geregeld via Endstra, zei hij.

'Op de vraag of het gratis was, ga ik niet in. Dat gaat niemand wat aan. Ik had op stel en sprong een huis nodig en ik kende de grootste onroerendgoedmeneer van Amsterdam, een civiele cliënt van mij op dat moment. Mag ik die man niet bellen dan?'

Waarom belde u niet gewoon een commercieel verhuurbureau?

'Nou, het is niet zo gemakkelijk snel een huis te vinden met een tuin, voor je kindjes.'

Met uw inkomen moet dat toch wel te doen zijn.

'Dat zegt u nu wel...

'Vindt u het nou zo belangrijk, die zaak? Ik kende Endstra puur zakelijk, vanuit mijn beroep. Stel: u heeft een probleem in de privésfeer en u kent mij doordat u mij hebt geïnterviewd, staat het u dan niet vrij advies te vragen? Zou u dat onoorbaar vinden?

'Overigens: diezelfde Hummel was zakenpartner van Endstra.'

Maar het gaat nu over u, een strafpleiter die onkreukbaar moet zijn.

'Je wordt toch niet níet-onkreukbaar door dat gegeven?'

Nou, het is wel ingewikkeld, als je als strafpleiter zo'n dienst aanneemt van een cliënt. 'Dan verschil ik daarover met u van

mening.'

Voerde u vroeger gesprekken met uw vader over het bewaken van de grenzen tussen cliënt en advocaat?

'Natuurlijk. Zijn eerste les was dat je op gevaarlijk dun ijs schaatst. En dat je open moet zijn met je cliënt, over wat je wel en niet voor hem kunt doen. Die raad heb ik goed in mijn oren geknoopt. Voor je cliënt moet je tot het randje gaan, net niet eroverheen.'

Wanneer ga je eroverheen?

'Als je de wet overtreedt.'

Bent u wel eens in de verleiding gekomen?

'Nee, dat heeft te maken met de lessen die ik van mijn vader heb gehad. En met de riante positie waarin ik verkeer, dat ik ook wel zonder een cliënt kan. Ik kan gemakkelijk zeggen: die zaak doe ik niet.'

Wat is een zaak die u niet heeft gedaan?

Stilte.

'Ik zou zo gauw geen voorbeeld weten. Maar ik hoef dat toch niet in te vullen, om er de juistheid van aan te tonen?'

Hoe kijkt u naar die wereld, van de Holleeders, Kleppers en Mieremetten? Wat voor wereld is dat?

'Ik ken die wereld niet. Dat is een strikvraag.'

U oppert soms dat u eerder zou willen stoppen, als advocaat. De liefde voor het vak is niet zo groot dat u dit wilt blijven doen?

'Die liefde is tanende. Dat komt ook omdat ik vrij jong ben begonnen. Ik heb in de eerste tien jaar meer zaken gedaan dan menig collega in zijn hele leven. En niet de minste zaken. Maar vooral door wat me de laatste tijd is overkomen, in het Holleeder-dossier, word ik gesterkt in de gedachte dat er nog heel mooie andere dingen in het leven zijn . Zoiets was vroeger ondenkbaar. Ik weet nog niet zeker wat ik hierna zou willen, het is een geleidelijk proces, maar wat ik wel weet is dat ik niet nog 15 of 16 jaar zo doorga.'

Wat vindt u mooie zaken om te verdedigen?

'Dat iemand een misse daad heeft gepleegd, die toch begrijpelijk is. Zoals de brave huismoeder die er toe komt een mes in de rug van haar man te steken. Omdat de man zich vergrijpt aan hun kind. In ieder mens gaat een misdadiger schuil.'

Ja?

'Als de omstandigheden daar zijn, kan eenieder, zonder uitzondering, verworden tot een overtreder van de wet.'

Volgens uw vader bestaan er geen echt slechte mensen.

'Dat ben ik niet met hem eens. Maar ik weet dat mijn vader daar echt van overtuigd is. Hij is een heel goed mens. Een rechtschapen mensch is hij. Hij is veel rechtschapener dan ik. Het is groot als je na Auschwitz zegt dat er geen slechte mensen bestaan.'

Verwijt u zichzelf iets, in die hele dossier-affaire?

'Nee. Ik zoek in deze zaak absoluut niet het verwijt bij mezelf.'

Heeft u door al uw succes soms niet het gevoel gekregen dat u onaantastbaar was?

'Ik denk helemaal niet in termen van onaantastbaar. Wat ik wel ooit heb gedacht en heb gehoord van iemand die het kon weten was: 'Bram, jij gaat zo goed in het leven dat er altijd mensen zijn die jou ten val willen brengen. Daar moet je altijd voor op je hoede zijn.' Dus, ik heb in tegendeel van wat u suggereert, gedacht dat ik aantastbaar was.'

Bent u een achterdochtig iemand?

'Zeker. Het is bij mij voorshands niet zo, dat ik van het goede in de mens uitga. Je moet bij mij het vertrouwen winnen. Als je het hebt, ben ik een vriend voor het leven. Maar als je het niet hebt, krijg je het ook niet gemakkelijk.'

U kunt slecht tegen mensen die veinzen.

'Of die geen stelling durven nemen. Ik kan niet tegen allemansvrienden. En tegen van die glibberaars, die als een aal door de samenleving glijden. Ik hou van mensen die een mening hebben en daarvoor durven uitkomen, of die nu wel of niet goed kan vallen.

'Ik maak weinig vrienden. Dat komt omdat ik zeg wat ik denk. Ik heb er ook wel een paar laten vallen. Als ik vind dat iemand voor mij moet kiezen in een conflict, maar de ander blijft neutraal, dan hou ik ermee op.'

Hoe kijkt u naar uzelf?

'Mijn maatstaf is altijd geweest dat ik in de spiegel moet kunnen kijken zonder te kotsen. Met andere woorden: dat je een rechte rug houdt en staat voor de principes en de mensen waarvoor je staat. Ik kan het goed met mezelf uithouden.'

Liever staand sterven dan geknield leven, is uw motto.

'Dat is het - die uitspraak komt overigens van een verzetsman. Maar dat is wel zo'n beetje waar het om draait in het bestaan.'

Ligt de Tweede Wereldoorlog ook ten grondslag aan uw houding in de dossier-zaak? Mijn vader heeft het kamp overleefd en mij krijgen ze ook niet klein, waarvan ze me ook betichten?

'Dat speelt zeker een rol.'

Dan valt het zonlicht op het portret van zijn vader.

'Ik mis een vriend', zegt hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden