'Ik kan doen wat ik wil en dat is heerlijk'

In Eastwood on Eastwood zijn interviews verzameld die Michael Henry Wilson gedurende 25 jaar met de acteur en regisseur had. Dat levert een interessant document op waarin Eastwood gaandeweg zijn carrière belicht.

Eastwood on Eastwood heet het boek, maar de Eastwood over wie Clint hier praat, blijft strikt beperkt tot het werk. Over Eastwood de acteur heeft hij het, over de regisseur, de jazzliefhebber, en, even, over Eastwood, de burgemeester van zijn woonplaats Carmel.


In het boek zijn zestien interviews verzameld die Eastwood tussen 1984 en 2009 gaf aan de Frans-Amerikaanse filmmaker, filmhistoricus en schrijver Michael Henry Wilson. Die lange tijdspanne en het feit dat de interviewer steeds dezelfde was, maken van het boek een interessant document waarin zowel de carrière van Eastwood als wat hij daarover zelf denkt, is vastgelegd. De gesprekken werden eerder in 2007 grotendeels gepubliceerd in het Franse filmmaandblad Positif.


Eastwood voelt zich duidelijk op zijn gemak bij Wilson, die zijn werk door en door kent, en neemt uitgebreid de tijd om met hem van gedachten te wisselen over zijn films. Opvallend is hoe de sfeer van de gesprekken nauwelijks verandert in die 25 jaar. Maar Eastwood stond in 1984 natuurlijk niet aan het begin van zijn carrière, hij was 54 jaar en al een filmster van naam, met een duidelijk beeld van zijn werk.


In Eastwood on Eastwood komt hij naar voren als een man met een grote passie voor film, die is gaan regisseren omdat hij alle facetten van het vak wilde kennen. Hij neemt zijn werk serieuzer dan zichzelf en weigert in een hokje geduwd te worden.


Bepaalde onderwerpen en vragen keren steeds terug. Wilson vraagt bijvoorbeeld hoe Eastwood aan een script kwam (vaak via een bevriende regisseur die van verfilming afzag), ze praten over zijn voorbereiding (Eastwood doet steevast behoorlijk wat research), over eerdere films en hoe de nieuwe in het oeuvre te plaatsen valt, over de muziek (Eastwood speelt klarinet en piano, heeft een voorliefde voor jazz, en schreef regelmatig zijn eigen filmmuziek), over de Amerikaanse provincie, waar veel van zijn films zich afspelen. Ook gaat het over de belichting in de films die hij regisseerde: Eastwood is niet bang voor duisternis en maakt zich vrolijk over regisseurs bij wie met olielampen verlichte interieurs eruit kunnen zien als de binnenkant van een helverlichte supermarkt.


The Ox-Bow Incident, een western uit 1943 van William A. Wellman, duikt een aantal keer op als de film die Eastwood inspireerde, en Dirty Harry, de agent die strijdt tegen corruptie en die een van Eastwoods beroemdste rollen werd, blijft een vast referentiepunt. In de loop van de jaren, met alle nieuwe films die Eastwood maakte, verdiepen de gesprekken zich wel, maar als het laatste interview niet over Invictus ging, de film uit 2009, dan had dat gesprek zomaar uit 1984 kunnen dateren.


Voelbaar is dat de twee elkaar goed kennen, maar van intieme details is geen sprake. Eastwoods privéleven blijft buiten beeld. Wat hij doet als hij geen films maakt: hij spreekt er niet over en hem wordt er niet naar gevraagd. Met wie hij is getrouwd, hoe lang al en zijn hoeveelste huwelijk het is: we komen het niet te weten. Zijn kinderen komen ter sprake als hij met ze werkt. Zoon Kyle, een musicus, componeert voor Eastwood, en speelde net als dochters Alison en Morgan rolletjes in films van hun vader. Over de andere kinderen (het blijkt niet uit dit boek, maar hij heeft er zeven bij vijf vrouwen) wordt niet gerept. De foto's uit Eastwoods privéarchief zijn, buiten een handvol jeugdfoto's, zijn beelden van Eastwood achter de camera.


Dat geeft niet - het werk is interessant genoeg, al veronderstelt Wilson soms iets te veel voorkennis bij zijn lezers. Elk interview wordt voorafgegaan door een inleidend stukje waarin hij in grove streken het belang schetst van de film waarover hij Eastwood gaat bevragen. Wie die film niet heeft gezien, komt soms basale informatie tekort over de plot. Die is dan wel terug te vinden in een uitputtende filmografie achterin het boek, waar de synopsis van alle films wordt gegeven, inclusief een lijst van de cast en crew en de filmmuziek.


Clint Eastwood (San Francisco, 1930) kreeg in 1954 zijn eerste contract bij Universal. Hij speelde een aantal kleinere filmrollen, tot hij in 1959 werd gevraagd voor de rol van cowboy Rowdy Yates in de televisieserie Rawhide. Hij auditeerde, schrijft Wilson, met Henry Fonda's monologen uit The Ox-Bow Incident. De serie duurde zeven jaar, Eastwood speelde in 217 episodes, en leerde door Rawhide het vak van acteur.


Zijn tweede belangrijke carrièrestap kwam toen Sergio Leone hem vroeg voor drie westerns waarvan The Good, the Bad and the Ugly (1966) een hit werd. Eastwood spreekt op een prettig relativerende manier over die eerste successen. Zonder ze af te serveren zegt hij wel dat in de films van Leone het geweld 'een spektakel werd, opgevoerd als een opera' of dat in Rawhide de context wel klopte - het bijeendrijven van het vee bijvoorbeeld - maar dat de verhalen 'pure verzinsels' waren.


'Actiefilms waren leuk toen ik begon. Soms had zo'n film een goed verhaal, soms geweldige actie, veel beweging en kleur. Maar op een gegeven moment is dat genoeg. Dan ben je toe aan karakterstudies, ook als dat minder commercieel werk is', zegt hij in 1998.


Om meer invloed te hebben richtte hij al in 1967 zijn eigen productiemaatschappij op, Malpaso. Een rol in Once upon a Time in the West (van regisseur Sergio Leone, 1968) wees hij af, omdat hij het tijd vond voor iets nieuws. Dat werd Coogan's Bluff, de eerste van zes films die hij maakte met regisseur Don Siegel, de man van wie hij naar eigen zeggen het meeste heeft geleerd ('Hij geloofde dat er geen regels waren, dat regels er waren om gebroken te worden. Dat denk ik ook.'). In 1971 speelde hij voor de eerste keer de gedesillusioneerde politieman Dirty Harry, in de regie van Don Siegel, en maakte hij zijn eerste film als regisseur: Play Misty for Me. Hij wilde meer invloed dan hij had als acteur, zegt hij. 'Het heeft me geholpen mijn repertoire te verbreden en mijn carrière beter in de hand te houden'.


In Eastwood on Eastwood ligt de nadruk meer op zijn werk als regisseur dan op zijn werk als acteur - de meeste van de besproken films heeft hij (ook )geregisseerd. Hij wijst erop dat acteurs baat hebben bij een regisseur die weet hoe het is om in hun schoenen te staan - hij gaf zelfs Don Siegel een rolletje in Play Misty for Me 'zodat hij zou leren om toleranter te zijn voor zijn acteurs'.


Veel van zijn films gaan over de strijd van het individu tegen het systeem, over mensen die getraumatiseerd zijn door het onrecht dat ze is aangedaan, over de tragische cirkel van geweld en wraak. Dirty Harry bijvoorbeeld, de politieagent die ervan overtuigd is dat het juridisch systeem meer compassie heeft met daders dan met slachtoffers.


Hem werd vanwege die rol verweten dat hij zou oproepen het recht in eigen hand te nemen. Ook bij andere films werd hij ervan beschuldigd een politieke agenda te hanteren. Waar hij bij Dirty Harry voor rechts werd versleten, nam rechts hem juist Million Dollar Baby kwalijk. Daarin helpt zijn personage de verlamde hoofdpersoon te sterven, wat werd geïnterpreteerd als een pleidooi voor euthanasie. 'In werkelijkheid speel ik een rol. Ik pleitte niet voor burgerwachten toen ik met een Magnum .44 rondrende.'


'Ik ben te individualistisch om links of rechts te zijn', zegt Eastwood in het interview over zijn twee jaar als burgemeester van zijn woonplaats Carmel (van 1986-1988). Hij vindt zichzelf geen conservatieve, maar een 'oude' Republikein, een die voor Eisenhower stemde, maar soms ook voor de Democraten.


Al in het tweede interview in Eastwood on Eastwood, uit 1985 wanneer hij 55 is, blijkt dat hij een grote vrijheid van werken heeft. 'De directeur van de Warner Bros studio zegt: 'Ik wil het zien als het klaar is, met de muziek'. Dat is een heel goede positie, waarnaar ik mijn hele leven al heb gestreefd.' Een kwart eeuw later is dat nog steeds zo: 'Ik kan doen wat ik wil en dat is heerlijk.'


In 2004 maakte hij Million Dollar Baby, waarin hij de eigenaar van een boksschool speelt, die Hillary Swank opleidt tot bokser. Voor de regie kreeg hij een Oscar. In 2008 volgde Gran Torino, zijn grootste kassucces als regisseur.


In Walt Kowalski, de hoofdpersoon uit Gran Torino, schrijft Wilson, zie je een scala aan Eastwood-personages terug. Kowalski is een gedesillusioneerde Korea-veteraan die een oorlogstrauma met zich meedraagt, zijn buurt heeft zien verloederen, en zijn nieuwe Aziatische buren om te beginnen uitgesproken racistisch bejegend, waarna ze hem toch voor zich weten te winnen. Wilson herkent in hem de eenling strijdend tegen het systeem uit de Dirty Harry-films, de afvallige die zich met tegenzin over een familie arme sloebers ontfermt (uit Josey Wales) en de moordenaar die niet aan zijn verleden kan ontsnappen (Unforgiven).


Eastwood bezweert dat de scenarist de rol van Kowalski niet op zijn lijf heeft geschreven. Maar het is in elk geval mooi om te zien hoe zoveel verschillende rollen samenkomen in deze ene in Gran Torino.


En dat voor de man die zich vóór alles wil vernieuwen. 'Toen ik het vervolg op Dirty Harry maakte, heb ik mezelf verboden de eerste weer te kijken. Ook Dirty Harry is veranderd in veertien jaar. Net zoals ikzelf. Het laatste wat ik wil, is mezelf imiteren.'


Als Wilson hem zegt dat hij iedereen verbaasde door een 'vrouwenfilm' te maken als The Bridges of Madison County, waarin hij een fotograaf speelt die zijn grote liefde vindt bij een getrouwde vrouw op het platteland, barst hij los: 'Wat moet ik daar nu op zeggen? Veertig jaar later proberen mensen me nog steeds in een hokje te stoppen. Toen ik in Rawhide speelde, werd ik met de tv-western geïdentificeerd, toen ik in Leones films speelde met de excentrieke Europese western, toen ik Dirty Harry deed met het stadsagent-drama. En toen ik een gek project wilde doen als Every Which Way but Loose (waarin hij een vrachtwagenchauffeur speelt die zich laat vergezellen door een orang oetan) kreeg ik van alle kanten kritiek: 'Er wordt niet in geschoten! Het is jouw soort onderwerp niet! Je gaat je fans van je vervreemden!' Maar wat is dan 'mijn soort onderwerp'? Weet ik veel. Ik vertel verschillende verhalen, dat is alles. Waarom zou ik nog steeds de films moeten maken waarmee ik begon? Waarom zou Dustin Hofman de rest van zijn leven The Graduate moeten spelen?'


Walt Kowalski uit Gran Torino is voorlopig de laatste rol van Eastwood. Het laatste interview in het boek gaat over Invictus, de film waarin Morgan Freeman Nelson Mandela speelt. Eastwood is dan al bezig met Hereafter, die dit voorjaar in Nederland in première ging.


Uit de levendigheid waarmee hij in dit boek over zijn werk vertelt, lijkt het wel zeker dat hij nu alweer hard aan het werk is aan een volgende film.


Michael Henry Wilson: Eastwood on Eastwood. Cahiers du Cinéma Sarl/Phaidon; 240 pagina's; € 49,95. ISBN 978 2 8664 2576 0

De 57 films van Clint Eastwood

Clint Eastwood speelde in 23 films waarin hij door anderen werd geregisseerd. Hij regisseerde zichzelf in 23 films, en hij regisseerde 11 films waarin hij niet zelf acteerde.


Een selectie uit Eastwood films:


Als acteur:

1966 The Good, The Bad and the Ugly (regie Sergio Leone).


Ambivalente held zoekt fortuin tijdens Amerikaanse Burgeroorlog. Derde deel in reeks spaghettiwesterns met Leone.


1969 Coogan's Bluff (regie Don Siegel)


Plattelandssheriff belandt in de grote stad op zoek naar een moordenaar.


1971 Dirty Harry (regie Don Siegel)


Eerste van vijf delen over politieagent 'Dirty' Harry Callahan, een norse wraakengel in San Francisco.


1978 Every Which Way But Loose (regie James Fargo)


Eastwood breekt met zijn imago, en speelt een prijsvechtende vrachtwagenchauffeur die countryzangeres Sondra Locke achterna reist, vergezeld door de orang-oetan Clyde.


1979 Escape from Alcatraz (regie Don Siegel)


De gevangenis op het eiland Alcatraz is de best beveiligde ter wereld, maar gedetineerde Eastwood waagt toch een ontsnappingspoging.


1993 In the Line of Fire (regie Wolfgang Petersen).


Laatste film waarin Eastwood acteerde in de regie van een ander. Hij tracht als lijfwacht-op-leeftijd de president te behoeden voor een moordaanslag.


Als regisseur en acteur

1971 Play Misty for Me


Regiedebuut van Eastwood, die een discjockey speelt die na een wilde nacht wordt lastiggevallen door een beller. Zij wil telkens hetzelfde nummer horen.


1980 Bronco Billy


Komedie over de baas van een reizend westerncircus, die de cowboydroom in leven probeert te houden.


1985 Pale Rider


Eastwood regisseert zichzelf als cowboy die mijnwerkers verlost van een nare baas.


1995 The Bridges of Madison County


Fotograaf Eastwood valt in 1965 voor de getrouwde Meryl Streep, die plichtsgetrouw kiest voor haar echtgenoot.


2004 Million Dollar Baby


Eastwood als bokstrainer die, aanvankelijk met tegenzin, een meisje (Hilary Swank) opleidt.


2008 Gran Torino


Korea-veteraan en oude mopperkont vat toch sympathie op voor zijn Aziatische buren die hem nader blijken te staan dan zijn eigen kinderen.


Als regisseur

1988 Bird


Fraai en liefdevol, maar ook lang en somber portret van Charlie Parker, bijgenaamd Bird.


2003 Mystic River


Drie jeugdvrienden zijn getekend door een nare jeugd in een troosteloze buurt van Boston. Wanneer de dochter van een van hen wordt vermoord kruisen hun wegen zich weer.


2006 Flags of Our Fathers


2006 Letters from Iwo Jima


Tweeluik waarin Eastwood laat zien dat er in een oorlog geen helden zijn, alleen verschillende standpunten.


2008 Changeling


In het Los Angeles van de jaren 1920 verdwijnt een jongen en brengt de corrupte politie de verkeerde terug. Zijn moeder blijft strijden voor gerechtigheid.


2010 Hereafter


Voorlopig laatste film van Eastwood wil laten zien dat er meer bestaat tussen hemel en aarde.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden