Ik? Ik hoor er niet bij

Gehaat door de 'buitenwereld' en wie er woont, wil er niet toe gerekend worden. Wat is er toch aan de hand met de eens zo trotse grachtengordel?

Woensdagochtend. Het is rustig op straat, maar het is dan ook nog vroeg. Niet dat we dat erg vinden. Zo hebben we nog even om onze ogen uit te kijken. Er vaart een bootje langs, er wordt een terras buiten gezet, en kijk, daar kuiert Wim Brands. En op die fiets, da's Henk Spaan. Jeetje. Is er iets mooiers dan de grachtengordel?


Toen de Betrouwbare Mannetjes nog Betrouwbare Jongetjes waren, keken we er al met ontzag naar, en als onze opinieliefhebberij ergens een oorsprong vindt, dan is het wel bij de culturele en politieke elite die zich in de laatste decennia van de vorige eeuw in het centrum van de hoofdstad manifesteerde. In onze jongenskamers fantaseerden wij over bruine kroegen waar Carmiggelt kronkelde en Hans van Mierlo Connie Palmen onder de tafel dronk. Het was een magische plek. Het Land van Melk en Honing voor de betere mening.


Toch is de grachtengordel voor velen al jaren niet meer dan een hypocriet zootje linkse BN'ers dat bij elkaar klit en met dedain neerkijkt op het volk. Neerkijken mét dedain, zo erg is het. Regelmatig steekt de haat de kop op. Laatst nog kreeg Yvonne Kroonenberg de rurale gierwagen over zich heen nadat ze in een interview met HP/De Tijd provincialen had lijken te vergelijken met dieren, wezens die taal niet als eerste vervoermiddel hadden om zich te uiten. Nee, ons kompas van weleer is nu de bokszak van het gepeupel. Wat is er toch met de eens zo trotse gordel aan de hand?


We slaan de Utrechtsestraat in en nemen plaats op het terras van café Krom als onze afspraak aan komt wandelen. 'Ik hoop dat ik jullie kan helpen, jongens.' Wij denken van wel. Hadassah de Boer, programmamaakster/presentatrice (1971) is een generatiegenote en kind van de grachtengordel. Als dochter van Hedy d'Ancona en psychiater Guus de Boer groeide zij op tussen de mensen die wij boven onze bedden hadden hangen. En ze is nooit uit het centrum van onze hoofdstad vertrokken. Nee, als er één Betrouwbaar Vrouwtje is, is het Hadassah wel.


Terwijl Louis Andriessen bij de pinautomaat tegenover het café staat en we Henk Spaan een belendende patissier zien induiken, hangen wij aan haar lippen. Ze veegt haar rijke bos krullen over haar schouder en vertelt over haar stiefvader Berend Boudewijn die directeur van de Staddschouwburg was en over hoe het gebouw haar speeltuin was. Ze vertelt over Chez Nelly, het naar Nelly Frijda vernoemde café van Gert Jan Dröge, waar Jan Lenferink achter de bar stond.


'Ach, ik zag dat toen allemaal niet als iets bijzonders. Ik zat op het Barlaeus in de klas met Vincent Carmiggelt en Anna Mulisch, maar ik had niet het idee dat het heel verdacht was. Terwijl er best opmerkelijke dingen gebeurden. Zo hadden Walter Kous en Hans Roduin ergens in Italië een spookdorp ontdekt. Zij kochten daar huizen en daar kwamen steeds meer mensen bij. Acteurs, politici, dansers. Maar niet iedereen kwam ertussen. Er was geloof ik zelfs een ballotagecommissie. Tekenaar Waldemar Post wilde er graag wat kopen, maar die kreeg door toedoen van Kous geen voet aan de grond. Peter Brusse zat er, Sylvia de Leur, Ed van Thijn en mijn ouders. Ramses Shaffy logeerde vaak bij Sylvia en de familie Krabbé. Ik weet nog goed dat mijn moeder op een dag opeens met Ien Dales de berg op kwam sjokken.'

Klinkt als een schitterende droom.

'Het was een groep bijzondere mensen, en heus niet alleen BN'ers. Gert Jan Dröge en Jan Lenferink waren toen nog helemaal niet bekend. En je had hier kapper Mario, waar iedereen langsging en waar wel wat meer dan alleen een wijntje werd genuttigd. Later, toen ik op het Montessori Lyceum zat, schaamde ik me wel een beetje dat mijn moeder bekend was, Toen was ik blij dat ik niet haar achternaam had. Maar de grachtengordel was toen zeker nog geen besmet begrip.'

Hij roept nu nogal heftige emoties op, die grachtengordel van jullie.

'Iedereen heeft het er altijd over, maar volgens mij bedoelt iedereen er iets anders mee. Ik weet zelfs niet of ik er wel toe behoor.' Ze lacht en groet de voorbij wandelende Waldemar Torenstra.


'Ach, het is wel zonde. Dat gesloten bolwerk was misschien benauwend, het had ook iets moois. De Kring, het Boekenbal, het was allemaal heel ondoorzichtig, spannend. En het kind is ook wel met het badwater weggegooid. Natuurlijk is het niet goed als mensen elkaar steeds de hand boven het hoofd houden, maar het genoegen waarmee de laatste jaren kunstsubsidies worden afgeschaft, zit me ook niet lekker.'


Een Range Rover parkeert schuin op de stoep en Glenn Helder stapt in joggingpak naar buiten om te pinnen. Een Hummer en een scooter ontwijken elkaar ternauwernood.


'Ik weet niet of de grachtengordelelite nog steeds bestaat, maar zoiets zou je hier vroeger nooit hebben gezien. Ach ja, misschien romantiseer ik het wel en was het ook niet zo gezond allemaal. En er wonen er nog genoeg hier. Frans Weisz, Halina Reijn, Mariëlle Tweebeke iets verderop. Twan Huys trouwens ook. Maar Femke Halsema, Teun van de Keuken, Frank Lammers en Viggo, die wonen bijvoorbeeld allemaal in de Watergraafsmeer.'


Hadassah verexcuseert zich. Ze moet naar het schoolplein. Terwijl we het gesprek nog even op ons laten inwerken, loopt Vjeze Fur een winkel uit en stapt Connie voorheen Breukhoven een Porsche Panamera in. Dit is inderdaad niet wat we ons hadden voorgesteld. Is er dan helemaal niets over van die hele grachtengordel?


Net op het moment dat ons de moed in de schoenen zakt, zien we enkele tafeltjes verder een bekend gezicht. Hanneke Groenteman! Welja! De Betrouwbare Mannetjes trekken de stoute schoenen aan en schuiven op.

Pardon mevrouw, u bent toch grachtengordel?

'Ik? O nee hoor, ik vind het heel stom als mensen me daartoe rekenen. Het is een kwalificatie voor de intellectuele elite. Nou, daar hoor ik niet bij. Ik woon er ook niet. Ik woon in een heel betaalbaar huisje in de Weteringbuurt. Ik heb een seizoenkaart voor Ajax, hou van Hazes en Johnny Jordaan, maar blijkbaar vinden mensen het alsnog te veel grachtengordel. En wat willen ze er nou helemaal mee zeggen? Dat je weleens een boek leest? Of dat je niet op Wilders stemt? Ik ben ook weleens geweigerd voor programma's omdat ik dan te veel grachtengordel zou zijn.'

Te VARA?

'O nee, VPRO. Nee, VARA is dan weer geen grachtengordel. Dat luistert allemaal vreselijk nauw. Ach, misschien is het ook een beetje kinderachtig om me er zo tegen te verzetten. Begrijp me niet verkeerd. Ik vind het een ongelooflijk voorrecht om hier te mogen wonen. Het is de mooiste buurt van de wereld. Ik ben echt een geluksvogel. Maar mijn melkboer woont er ook. Ja toch?'


Hanneke doet haar zonnebril op, neemt een laatste slok, en vertrekt.


'Misschien moeten jullie Cornald bellen. Die weet dit soort dingen altijd wel.'


Het is inmiddels 13.15 uur. Henk Spaan fietst weer langs. Met een taartje aan zijn stuur. We bellen Cornald Maas, hoeder van het vaderlandse culturele leven. Hij blijkt op een steenworp afstand op een terras te zitten. Het chagrijn mag dan zo langzamerhand de overhand nemen, de zon schijnt, dus nog een pilsje gaat er best in. Onderweg naar Cornald passeren we een stevig tegemoet fietsende Hedy d'Ancona. Eenmaal aangekomen bij het café Hans en Grietje kijken we naar het personeel, naar de clientèle. Hier lijkt niets grachtengordel aan. Maas: 'Terwijl het midden op de gracht ligt. Je ziet iedereen voorbijkomen. Grappig hè?'

Ja grappig ja. Zeg, bestaat die hele grachtengordel eigenlijk wel?

'Natuurlijk is er iets van het vooroordeel waar, maar het is vooral een dankbaar object van spot of verzet. Als je niet in Amsterdam rondhangt, merk je dat-ie bijna mythische proporties krijgt toebedeeld. Als je die grachtengordel nou maar typeert als een kongsi van mensen die innig verenigd zijn, elkaar constant de bal toeschuiven en beter weten wat goed is voor het land, dan heb je dat kaltgestellt. En dan kan je zeggen: kijk, ik ben iemand van het volk. Ik heb daar wel moeite mee. Het is makkelijk. Het is calimerogedrag, bedoeld om je eigen positie veilig te stellen.'

De haters lijken anders wel aan de winnende hand.

Hij lacht. 'Ik zie het somber voor ze in. Er zullen altijd mensen zijn die vooruitstrevende dingen doen en nieuwe richtingen op gaan. Natuurlijk, high en low culture zijn veel meer door elkaar gaan lopen. De elite wordt tegenwoordig bijvoorbeeld graag gezien bij premières van musicals. De mensen horen liever bij succes dan bij die kleine bovenlaag. En die is in Amsterdam ook wel redelijk versplinterd geraakt. Vroeger waren die huizen in het centrum nog betaalbaar en vonden ze het ook nog eens romantisch om drie hoog achter met veel drank te wonen. Nu zoeken ze de ruimte op'

Maar even hoor, jij bent toch gewoon full-blown grachtengordel?

'Nou, als ik dat stempel krijg opgedrukt, verbaast me dat. Als ik met mijn eigen vrienden zit, lijken we wel heel erg grachtengordel. De een is scenarioschrijver, de andere documentairemaker. Terwijl, ik ben de zoon van een transportondernemer, de ander is zoon van een slager uit Noord- Holland. We zijn gewoon vrienden geworden door dat werk. Als je dan misschien de indruk wekt dat je gesloten bent als groep, nou jammer dan.'


We springen op de fiets. Een beetje in de war. De grachtengordel bestaat niet meer, maar toch wel, maar slechts een beetje, versplinterd bovendien? En dus wel VPRO maar niet VARA? En waarom lijkt niemand erbij te willen horen? We rijden het centrum uit, langs de Stopera, als we bij het Wertheimpark een vrouw bij de fontein zien zitten. Kalm kijkt ze hoe haar hondje met zijn soortgenootjes door het gras dartelt. Zien we het goed? Nou ja! Alsof de duvel ermee speelt. We kunnen het niet laten, klampen haar aan, en vragen het maar gewoon.

Mevrouw, bent ú dan misschien grachtengordel?

Yvonne Kroonenberg glimlacht. 'Ik hoor ontegenzeggelijk tot een bevoorrechte groep mensen die een vrij beroep hebben en nog nooit een prikklok van dichtbij hebben gezien. Ik heb veel geluk gehad, het is geen welverdiende omstandigheid. Ik had bijvoorbeeld ook in het onderwijs terecht kunnen komen. Dat had ik ook leuk gevonden hoor, maar dat is een heel ander leven.'

Het levert een hoop gezeik op.

'Ach, ik kan me wel voorstellen dat zoiets wrevel wekt. En wat ik in dat interview heb gezegd, stond daar ook wel heel lomp. Nu voelden mensen zich gekwetst en dat was volstrekt niet mijn bedoeling. Het gevoel bestaat dat de mensen die in het centrum van Amsterdam wonen nooit hoeven te werken, in ieder geval nooit tegen hun zin, dat ze rijk zijn en beroemd en dat ze geen enkel besef hebben van anderen. Natuurlijk wekt dat afgunst of afkeer.'


Ze legt haar handen op onze schouders. En knijpt haar ogen geruststellend toe.


'Luister jongens, er bestaan diverse elites. Je hebt voetbalsterren en mensen daaromheen die de mening van anderen bepalen en hetzelfde bestaat bijvoorbeeld in de boekenwereld. Dat zal altijd blijven. En in het centrum van Amsterdam wonen nou eenmaal mensen die in vrije of kunstzinnige beroepen werkzaam zijn.'


Ze draait zich om en fluit haar hond bij zich.


De Betrouwbare Mannetjes halen opgelucht adem, en denken terug aan de woorden van Hadassah als we tram 9 voorbij zien rijden. Femke, Teun, Frank, Viggo... Misschien is er nog niets verloren. We springen op de fiets en sprinten erachteraan. Helemaal tot aan de Watergraafsmeer.

Betrouwbare mannetjes melle runderkamp en simon hendriksen leveren doorgaans in vonk een handzame mening. dit keer verkennen zij de grachtengordel.

HOOFDROLSPELERS

Hadassah de Boer


Cornald Maas


Hanneke Groenteman


Yvonne Kroonenberg

bijrollen

(in volgorde van opkomst):


Wim Brands = literatuurgoeroe


Henk Spaan = (sport)journalist, een van Die 2


Simon Carmiggelt = beneveld schrijver


Hans van Mierlo = beneveld politicus


Connie Palmen = voormalig beneveld schrijfster


Hedy d'Ancona = politica in ruste, moeder van Hadas


Guus de Boer = psychiater, vader van Hadas


Louis Andriessen = liedjesmaker


Berend Boudewijn = acteur, regisseur, theaterdirecteur,


wat niet eigenlijk


Nelly Frijda = actrice/metroactiviste


Gert Jan Dröge = Jort Kelder avant la lettre


Jan Lenferink = Rutger Castricum avant la lettre


Walter Kous = dramaturg


Hans Roduin = dramaturg


Waldemar Post = tekenaar


Peter Brusse = broer van Kees


Sylvia de Leur = actrice


Ed van Thijn = Kees van Kooten-imitator,


blauwe maandagminister


Ramses Shaffy = halfgod


De familie Krabbé = De Krabbeetjes


Ien Dales = oud moppenmateriaal


Waldemar Torenstra = acteur


Glenn Helder = voetballer en casino-aficionado


Frans Weisz = regisseur, vader van Geza


Halina Reijn = moederkloek van de urban tribe,


met o.a. Geza Weisz, Carice van


Houten, Kees van Nieuwkerk,


Merwan Kenzari, Manuel


Broekman, Robert de Hoog en Dio.


Mariëlle Tweebeke = vrouwelijke Twan Huys


Twan Huys = mannelijke Marielle Tweebeeke


Femke Halsema = correspondent


Teun van de Keuken = etikettenspitter


Frank Lammers = van dat loopje in dat juichpak


Viggo = Viggo


Vjeze Fur = dichter van de Jeugd van


Tegenwoordig


Connie voorheen Breukhoven = voorheen Vanessa

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden