'Ik hou van vulgariteit'

Blote vrouwen op hoge hakken - het oeuvre van fotograaf Helmut Newton zou hopeloos gedateerd zijn, als het tegelijkertijd niet ook geestig was geweest.

Bergstrom over Paris, 1976. Helmut Newtons variatie op een schilderij van Velázquez: Venus voor de spiegel, maar dan in Parijs, 1976. Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie photography
Bergstrom over Paris, 1976. Helmut Newtons variatie op een schilderij van Velázquez: Venus voor de spiegel, maar dan in Parijs, 1976.Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie photography

Het is nogal een blikvanger. Wie de statige entree betreedt van het Museum für Fotografie in Berlijn, waar de Helmut Newton Foundation sinds 2004 is gevestigd, moet de aandacht erbij houden aan de kassa midden in de hal. Daarachter krult de monumentale trap van het voormalige Landwehr-Kasino uit 1909 twee kanten op, maar het oog wordt vooral getrokken naar vijf reusachtige portretten, die precies passen in de nissen waar ooit zwaar gedecoreerde en geknevelde Pruisische officieren hingen.

Gletsjers met borsten

Sinds 2004 hangen hier de Big Nudes (ook de titel van een van zijn bekendste boeken) van Helmut Newton, de fotograaf die in 1920 in deze stad werd geboren als Helmut Neustadter. En naakt zijn ze, die nudes van Newton, geaccentueerd door hun hakken, het formaat van de prints (big!) en het feit dat er voor de argeloze bezoeker weinig anders op zit dan hulpeloos omhoog te staren. Niet naar een subtiel spel van licht en schaduw met de vrouwelijke vorm, maar naar naakt, in kapitalen, zo frontaal als maar mogelijk is en tegelijkertijd afstandelijk en ijzig. 'Gletsjers met borsten' schreef een (mannelijke) criticus over het vrouwelijke naakt van Newton.

'En hier is uw wisselgeld.' Juist, het wisselgeld.

Self Portrait with Wife and Models, Vogue studio, Paris 1981. Helmut Newton in regenjas, zijn vrouw (rechts) kijkt toe. De fotograaf draagt een regenjas, alsof hij het naakt nog wat naakter wil maken. Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography
Self Portrait with Wife and Models, Vogue studio, Paris 1981. Helmut Newton in regenjas, zijn vrouw (rechts) kijkt toe. De fotograaf draagt een regenjas, alsof hij het naakt nog wat naakter wil maken.Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography

Herkenbaar in elk genre

Deze zomer komt Helmut Newton naar Nederland, tweehonderd prints, van het vroegste werk tot aan (daar zijn ze dan) zijn monumentale werken, in alle zalen van fotomuseum Foam aan de Keizersgracht in Amsterdam. Een heel seizoen om het werk van 'een van de meest beeldbepalende fotografen van het laatste kwart van de 20ste eeuw' - aldus Foam - te bekijken. En je hoeft geen liefhebber te zijn van dit oeuvre, met zijn soms fetisjistische trekken, om het met deze omschrijving eens te zijn.

Bij leven waren Helmut en zijn vrouw June al bezig het oeuvre monumentaal bij te zetten: in 1999 verscheen bij Taschen in een oplage van tienduizend het ruim 30 kilo wegende overzicht Sumo, met een handig speciaal ontworpen bijzettafeltje van Philippe Starck. Prijs van het boek was 15.000 euro en het vloog de deur uit. In april 2000 werd de door honderd gefotografeerde persoonlijkheden gesigneerde nummer 1 verkocht voor 320.000 euro, waarmee het, ongetwijfeld tot volle tevredenheid van de fotograaf, het duurste boek is dat ooit werd verkocht.

De foto's van Helmut Newton behoren tot de meest herkenbare in elk genre. Of hij nu werkt met fotomodellen of met filmsterren, de kijker heeft het idee te kijken naar een still uit een film met decadent-surrealistische trekken, waarbij het scenario door de fotograaf naar het leven is getekend. Zijn eigen leven wel te verstaan, dat zich afspeelde tussen Berlijn en Hollywood, waar hij als hartpatiënt januari 2004 geheel in stijl aan zijn einde kwam, toen hij met zijn Cadillac het Chateau Marmont Hotel in LA uitreed en tegen de muur ramde aan de overzijde van de weg (ter plekke is een gedenkplaatje).

De tentoonstelling Helmut Newton - A Retrospective is van 17 juni t/m 4 september 2016 te zien. foam.nl

Catherine Deneuve, Esquire Paris 1976. Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography
Catherine Deneuve, Esquire Paris 1976.Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography
X Ray Van Cleef Arpels, French Vogue 1994. Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography
X Ray Van Cleef Arpels, French Vogue 1994.Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography

King of kink

Newton werkte in de decennia van de supermodellen het liefst met iets minder bekende modellen, mogelijk om de vrouwen ondergeschikt te maken aan de sfeer die hij wilde oproepen. De 'king of kink' werd hij niet al te vleiend genoemd in de necrologie van The New York Times, ongetwijfeld verwijzend naar het onbekommerde gebruik van een paardrijtuig (een vrouw knielend op bed met een zadel op haar rug), wapens (jonge vrouw steekt pistool in haar mond), handboeien of dobermanpinchers. Anna Wintour, hoofdredacteur van de Amerikaanse Vogue, beschreef dat Helmut Newton er geen doekjes om wond hoe hij het wilde hebben: 'Helmut was er helder over dat hij een groot, blond meisje wilde hebben. Vervolgens bracht hij haar in een ondeugende situatie, iets met handboeien of hij liet haar een ander meisje kussen.'

De vrouwen van Helmut Newton zijn dominant 'op het intimiderende af' schrijft Foam en 'hebben het heft in eigen hand genomen, bevrijd van onderwerping' - nou ja, dat is een fraaie 2016-formulering, maar de kanttekening moet worden gemaakt dat de modellen zich schikken (ander woord voor onderwerpen) naar een man die zijn erotische scenario's tot in de puntjes regisseerde. Het zou onverdraaglijk gedateerd kunnen overkomen, deze surreële decadentie uit een voorbije eeuw, als Newton niet ook een tegendraads gevoel voor humor had. Kijk maar naar de röntgenfoto van de voet van een model, waarbij de aandacht niet naar de oppervlakkige schoonheid gaat, maar naar de botten in de voet van een vrouw die hoge hakken draagt. En naar de scheve schroeven waarmee de hak zit vastgeschroefd. Of naar zijn 'Zelfportret met echtgenote en model', waarbij een fotosessie met een naakt model wat verveeld wordt gadegeslagen door June. Terwijl de fotograaf, te zien in een spiegel, een regenjas draagt, alsof hij het naakt nog even wat naakter wil maken. Of zijn serie Domestic Nudes, waarbij hij zijn modellen naast een fornuis of een ijskast neerzet, alsof ze daar midden in de nacht toevallig zijn beland om warme melk te maken - maar dan wel weer op die hakken.

Yves Saint Laurent, French Vogue, Rue Aubriot, Paris 1975. Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography
Yves Saint Laurent, French Vogue, Rue Aubriot, Paris 1975.Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography
Arena New York Times, Miami 1978, swimming pool colour. Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography
Arena New York Times, Miami 1978, swimming pool colour.Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography

Bahnhof Zoo

Een half jaar na zijn dood opende de Helmut Newton Foundation in Berlijn zijn deuren op de Jebensstrasse, vlakbij Bahnhof Zoo. Een straat waar jarenlang junks en zwervers domineerden, maar die inmiddels zijn weggejaagd door winkelende toeristen. Hoewel Newton zijn hele volwassen leven buiten Duitsland heeft gewoond, neemt deze plek in zijn biografie een belangrijke plek in. In 1938 nam hij, zoon van een welgestelde en seculiere Joodse familie, op Bahnhof Zoo de trein naar Triëst. Hij had twee camera's bij zich en zou niet meer terugkeren. In de oorlogsjaren zat hij in Singapore en Australië, hij werd Australiër, en ontmoette in 1947 actrice en model June Brunell, met wie hij de rest van zijn leven getrouwd zou zijn.

Hun leven speelt zich in de daaropvolgende decennia af tussen Parijs, Monte Carlo en Los Angeles. Daar groeit hij, de Berlijnse jongen die wereldburger werd, uit tot een van de belangrijkste fotografen voor Vogue en tot een der invloedrijkste stilisten, bij wie geen epigoon ooit maar in zijn buurt zou komen. In de Helmut Newton Foundation zijn nu ook privébezittingen van de fotograaf te zien: zijn camera's, kostuums (klein ventje, eigenlijk), de attributen voor de fotoshoots (handboeien!) en de speciaal voor hem gemaakte auto, een soort discostrandbuggy-de-luxe.

In een zeldzaam televisie-interview uit 1978 gaf Newton toe dat hij niet veel op had met goede smaak. 'Ik hou van vulgariteit.' In hetzelfde interview meldde hij dat hij altijd wat kettingen, boeien en touwen in de achterbak van zijn auto had liggen. Niet voor zichzelf natuurlijk, maar voor zijn foto's. 'Trouwens, mijn knopen zitten nooit echt strak.'

British Vogue, London 1967. Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography
British Vogue, London 1967.Beeld Helmut Newton Estate / Maconochie Photography
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden