'Ik hoor dat voedselinspecteurs zelf geen filet americain eten'

Het toezicht op de voedselveiligheid in Nederland rammelt, constateert journalist Marcel van Silfhout.

De dienst die toezicht moet houden op de voedselveiligheid, de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA), is na tien jaren van bezuinigingen, reorganisaties, fusies en privatiseringen zozeer uitgehold dat van onafhankelijk staatstoezicht nauwelijks nog sprake is. Economische belangen spelen in het toezicht een steeds grotere rol, wat ten koste gaat van de controle op volksgezondheid.


Dat schrijft onderzoeksjournalist Marcel van Silfhout in Uitgebeend - De strijd om de voedselveiligheid. Een voorpublicatie van zijn boek, dat later dit jaar verschijnt, kwam dit weekeinde naar buiten. Van Silfhout deed zijn onderzoek op verzoek van de Stichting Maatschappij en Veiligheid, die wordt voorgezeten door prof. mr. Pieter van Vollenhoven. Hij sprak met ruim zestig betrokkenen: ex-leidinggevenden, ambtenaren, voedselexperts en voormalige bewindslieden.


Volgens u is de ellende begonnen in 2003, toen het toezicht op de voedselveiligheid bij Landbouw werd ondergebracht.

'Dat was een kapitale fout. Voor 2002 was het bewaken van de voedselveiligheid in handen van twee organisaties: de Keuringsdienst van Waren (KvW), die onder Volksgezondheid viel, en de Rijksdienst voor de Keuring van Vee en Vlees (RVV), onderdeel van het ministerie van Landbouw. Die twee diensten werden samengevoegd in de VWA, de voorloper van de huidige NVWA. Aanvankelijk werd die ondergebracht bij Volksgezondheid, maar bij de kabinetsformatie in 2003 werd de VWA ineens overgeheveld naar Landbouw.'


Waarom gebeurde dat?

'Tussen de KvW en de RVV bestond grote rivaliteit, die twee stonden elkaar bijna naar het leven. Landbouw probeerde al jaren de Keuringsdienst naar zich toe te trekken. De top van de KvW wist dat steeds tegen te houden, maar in de kabinetsformatie van 2003 kreeg Landbouw als een dief in de nacht zijn zin. CDA-minister Cees Veerman wilde heel graag de RVV terug. Hij kreeg tot zijn eigen verrassing de hele VWA.'


Diezelfde Veerman heeft daar nu spijt van. 'Bij Landbouw gaan de exportbelangen al snel boven alles', zegt hij in uw onderzoek. Wat ging er verkeerd?

'De Keuringsdienst was een tamelijk onafhankelijke, op volksgezondheid gerichte organisatie met veel kennis en expertise. De RVV was veel meer verweven met de agrarische sector en hield toezicht vanuit een meewerkende houding. Na de overheveling naar Landbouw gingen de agrarische belangen overheersen.'


'Het toezicht kwam op afstand. Er ontstond een cultuur van zachte handhaving, overleg en convenanten in plaats van eenduidige inspecties. De belangbehartiging vanuit de landbouwsector stak de kop op, exportbelangen gingen overheersen, taken werden geprivatiseerd, bedrijven werden zelf verantwoordelijk voor controles. Het gevolg was dat goede mensen die voorheen voor de Keuringsdienst werkten afhaakten. Daarmee verloor de NVWA waardevolle expertise.'


Daar kwamen bezuinigingen overheen.

'Premier Balkenende schreef in de formatiebrief van 2003 dat de kosten voor toezicht met een kwart omlaag moesten. Dat is meer dan gelukt; de inspectiedienst is in tien jaar tijd teruggegaan van 3.700 naar 2.175 full time banen. Dat ging vooral ten koste van voormalige KvW-mensen. In die kringen vielen de hardste klappen.'


Wat had dat voor gevolgen voor het toezicht?

'Dat zag je in 2005 bij de uitbraak van de Q-koorts onder geiten, waar ook mensen ziek van zijn geworden. Achteraf is vastgesteld dat bij de aanpak daarvan meer is gehandeld vanuit landbouwbelangen dan vanuit de gevaren voor de volksgezondheid. Opvallend is ook dat het gebruik van antibiotica in de veehouderij sinds 2003 omhoog is gevlogen. De recentelijke paardenvleesaffaire is via het buitenland aan het licht gekomen. Daaraan kun je zien dat de NVWA er niet bovenop zit.'


Loopt de consument extra risico door het gebrekkige toezicht?

'Het leidt tot wantrouwen en angst. Besmetting met salmonella is een groot probleem bij kip. Politiek en de NVWA accepteren dat gewoon. Als consument krijg je het advies het vlees voldoende te verhitten. Terwijl je er natuurlijk voor zou moeten zorgen dat je die salmonella kwijtraakt. Ik hoor dat inspecteurs van de NVWA zelf geen filet americain eten - dat gemaakt wordt van rauw rundvlees. Dat is toch niet normaal? Het toezicht op slachterijen is onvoldoende, stelt de NVWA zelf al jaren vast.'


Landbouw is nu een staatssecretariaat binnen Economische Zaken. Staatssecretaris Sharon Dijksma heeft een plan van aanpak afgekondigd om het toezicht op slachterijen te verbeteren.

'Dat is belachelijk. Er klopt iets fundamenteel niet in het toezicht. Dat los je echt niet in een half jaar op.'


Wat moet er dan wel gebeuren?

'Frans van Knapen, hoogleraar veterinaire volksgezondheid en lid van de Raad van Advies van de NVWA noemt in mijn boek de dienst een 'wangedrocht'. Hij pleit voor een terugkeer naar onafhankelijk staatstoezicht vanuit Volksgezondheid. Uiteindelijk moet het toezicht in handen komen van een echte onafhankelijke autoriteit. Wat we nu hebben is hybride en vaag. Er werken heus nog wel goede mensen bij de NVWA, maar die lopen op hun tandvlees.'


D66 eist opheldering

PvdA-staatssecretaris Sharon Dijksma van Landbouw laat in een reactie weten dat zij 'er bovenop zit' en al maatregelen heeft genomen. Dijksma: 'De NVWA krijgt veel voor de kiezen. Het is van groot belang dat er een goed functionerende dienst is voor het vertrouwen van de consument. De NVWA heeft de opdracht gekregen de capaciteit structureel op orde te krijgen, de handhavingscultuur aan te pakken en de effectiviteit van het toezicht te verbeteren.'


Het D66-Kamerlid Gerard Schouw ziet in Van Silfhouts bevindingen de zoveelste aanwijzing dat het toezicht faalt. Schouw wil morgen over de kwestie in debat met de staatssecretaris.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden