'Ik hoop hier heelhuids uit te komen'

De Noorse advocaat Geir Lippestad maakt zich op voor de verdediging van de Noorse extremist Anders Breivik. 'Iedereen heeft recht op een advocaat.'

Ze lijken elkaars tegenpolen: Anders Behring Breivik en Geir Lippestad. De een een rechts-extremistische terrorist, de ander lid van de in Noorwegen regerende Arbeiderspartij, door Breivik gezien als hét symbool van de 'cultureel marxistische' verraders die Noorwegen uitleveren aan de islam.


Toch vroeg Breivik Lippestad (47) als advocaat. Deze had eerder al een neo-nazi verdedigd na een racistische moord. 'Mijn eerste reactie was dat ik dit niet wilde doen. Het leek me gewoon te moeilijk', zei Lippestad onlangs tegen persbureau Reuters. Maar zijn vrouw, verpleegkundige, gaf hem de beslissende zet. 'Zij zei: Wacht, als hij zou zijn neergeschoten, zouden artsen en verpleegkundigen hem helpen, ze zouden hun plicht doen. Jij bent een advocaat, waarom doe jij je plicht niet?'


Juist om de waarden te verdedigen die Breivik aanvalt, besloot hij de zaak toch aan te nemen. 'Iedereen heeft recht op een advocaat. Als we de regels voor één persoon veranderen, tasten we de kern van de democratie aan. Mensen moeten gelijke rechten hebben en door dezelfde wetten worden gestraft.'


Toch raakt de zaak zijn diepste wezen, zo zegt hij later. 'Ik leg mijn ziel in deze zaak. Ik hoop er heelhuids uit te komen, maar daar ben ik niet zeker van.'


Lippestads aanpak valt vanaf het begin op en ontlokt ook kritiek. Op 27 juli, vijf dagen na de aanslagen, beschrijft hij zijn cliënt als een 'zeer koude' man die drugs heeft genomen om alert te blijven tijdens zijn schietpartij. Ook noemt hij zijn cliënt openlijk 'krankzinnig', iets wat hem op kritiek van zijn Nederlandse collega's komt te staan. 'De hele zaak wijst erop dat Breivik krankzinnig is', zegt Lippestad nadat zijn cliënt een lijst met eisen op tafel heeft gelegd waarin staat dat de Noorse regering moet aftreden. Lippestad noemt die eisen 'onrealistisch' en 'onmogelijk in te willigen'. 'Breivik gelooft dat hij in een oorlog zit. Hij heeft een blik op de realiteit die heel moeilijk is uit te leggen.'


De Nederlandse strafpleiter Peter Plasman noemt de uitspraken van Lippestad 'ronduit schandelijk'. 'Het lijkt erop dat hij bezig is zich te verdedigen dat hij Breivik bijstaat.'


Meer dan eens botst Lippestad met zijn cliënt. Hij raadt hem af interviews te geven, Breivik wil het toch. Hij heeft al ingestemd met een interview met 'een grote internationale tv-zender' maar dit wordt uiteindelijk door de Noorse autoriteiten afgeblazen.


Bron van verschil tussen Lippestad en Breivik is ook de vraag of hij toerekeningsvatbaar is of niet. Waar Lippestad hem in het begin tot krankzinnig bestempelt, stelt Breivik dat hij een politieke daad heeft verricht. Hij ziet zichzelf niet als een gek maar als 'krijger' die Noorwegen en Europa verdedigt tegen een overname door moslims.


Tot Breiviks grote onvrede verklaart een eerste psychiatrisch onderzoeksteam hem ontoerekeningsvatbaar. Opvallend genoeg wil hij daarna toch niet meewerken aan een tweede psychiatrisch onderzoek, waartoe de rechtbank opdracht geeft vanwege de grote commotie over het feit dat Breivik weleens gevangenisstraf zou kunnen ontlopen. Op instigatie van zijn cliënt tekent Lippestad bezwaar aan.


Het onderzoek komt er toch en verklaart het tegenovergestelde: Breivik is wél toerekeningsvatbaar, precies wat Breivik wil. Het aanvankelijk ongewenste rapport is nu een van de belangrijkste bewijsstukken voor de verdediging, zo beaamt Lippestad in een interview met de krant Dagbladet. Lippestad zal bepleiten dat Breivik uit zelfverdediging heeft gehandeld. 'Wij zijn er om zijn belangen veilig te stellen, niet ons eigen prestige', zegt hij daarover.


Meer dan eens brengt Lippestad boodschappen naar buiten die eerder bedoeld lijken voor de samenleving dan voor de verdediging van zijn cliënt. Zoals zijn opmerking dat Breivik verbaasd was dat zijn aanslagen slaagden en dat hij had verwacht dat de politie hem zou stoppen vóór hij Utøya zou bereiken.


Vorige week nog 'waarschuwde' Lippestad nabestaanden en overlevenden voor wat Breivik waarschijnlijk zal zeggen tijdens het proces. 'Hij zal zeggen dat hij het betreurt dat hij niet verder is gegaan in zijn aanslagen'. Lippestad zelf zegt hierover: 'We zullen veel provocerende uitspraken van hem horen. Maar we moeten het verdragen. Ik wil mensen voorbereiden op wat er komen gaat tijdens het proces.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden