'Ik heb Zuid-Afrika altijd een rotland gevonden'

Even waren ze nieuws. De zangeres met haar hit, de arts met zijn reageerbuisbaby's, de ingenieur met zijn molenplan. Daarna verdwenen ze weer uit de schijnwerpers....

KLAAS DE JONGE (58) is thuis en werkloos. Zijn krullen, woest en ongekamd als altijd, zijn grijs geworden. 'Geld is een probleem. Die uitkering beperkt me in mijn mogelijkheden. Een abonnement op de krant is te duur. Ik ga nooit naar de bioscoop. Gelukkig heb ik nog vrienden die me af en toe mee uit eten nemen.'

Hij bewoont een klein, schaars ingericht appartement in het Amsterdamse Wallengebied. Meer dan wat traditionele maskers herinnert niet aan zijn Afrikaanse tijd. Of het moet de pocketuitgave van Operatie Vula zijn, weggestopt in de boekenkast, waarin anti-apartheidscoryfee Connie Braam verhaalt over de praktijk van het zwarte verzet in Zuid-Afrika.

Uit de Volkskrant van 2 juli 1985: 'De Nederlandse antropoloog-demograaf Klaas de Jonge (47) is ongeveer tien dagen geleden gearresteerd door de Zuid-Afrikaanse veiligheidspolitie. De achtergronden van De Jonges arrestatie zijn nog niet geheel duidelijk, maar volgens betrouwbare bron was hij bij zijn aanhouding in het bezit van belastend materiaal, mogelijk wapens, pamfletten en sabotageplannen van de in Zuid-Afrika verboden bevrijdingsbeweging, het Afrikaanse Nationale Congres (ANC).'

Het wordt een affaire die de verhouding van Nederland met Zuid-Afrika danig op de proef stelt. De Jonge wordt beschuldigd van wapensmokkel. Hij weet de Nederlandse ambassade in Pretoria binnen te vluchten, waar hij twee jaar bivakkeert. De Zuid-Afrikaanse regering noemt hem een terrorist, progressief Nederland bejubelt De Jonge als held en martelaar in de strijd tegen apartheid. Hij brengt de regering-Lubbers in verlegenheid en is onderwerp van moeizame diplomatieke onderhandelingen. In 1987 komt hij vrij.

De Jonge schrijft er een dagboek over. Maar op de vraag wat hij nu eigenlijk is - idealist? guerrillastrijder? avonturier? - komt nooit een antwoord. Net zoals nooit duidelijk wordt wát hij precies uitvoerde in het Zuid-Afrikaanse grensgebied.

Hij heeft alle reden tot zwijgen. Amper vrij hervat De Jonge zijn verzetswerk voor het ANC. Clandestiene netwerken opbouwen. Vervoer van wapens en explosieven regelen. Safe houses zoeken. 'Ik was zo verdacht als de pest, maar had veel contacten, waardoor ik nauwelijks gecontroleerd kon worden. En ik was een vertrouwd ANC-gezicht geworden.'

De Oost-Duitse inlichtingendienst Stasi leert hem de kneepjes van het vak - voor zover hij die nog niet beheerst. De communistische regimes koesteren in die dagen de roep om revolutie in Zuid-Afrika. De Jonge kan kiezen voor een opleiding in Moskou, Cuba of de DDR. 'Mijn Duits was goed, dus ik koos voor het laatste.'

De 'technische training' leert hem de finesses van wapentransport, achtervolgingstactiek en communicatie-in-oorlogstijd. 'Natuurlijk was ook het Oost-Duitse regime totalitair. Maar het ging me om de opleiding en wat die kon betekenen voor de Zaak. Als de CIA of de BVD zo'n training hadden aangeboden, had ik 'm daar gevolgd.'

Veel heeft hij er niet aan. Het kwaad waar hij al die jaren tegen streed, verdwijnt, de 'onderhandelde revolutie' van Zuid-Afrika komt ook voor De Jonge sneller dan verwacht. 'Daarmee was mijn strijd gestreden. De Zaak was af, klaar, en het land interesseerde me niet genoeg om er te blijven wonen.'

- Was er niets meer te doen?

'Jawel, maar het was mijn strijd niet meer. Ik heb nooit gedacht: dit wordt een betere maatschappij. Eigenlijk heb ik het altijd al een rotland gevonden. Sociaal gezien is het er verschrikkelijk. Apartheid bestaat nog steeds, het blanke regeringsapparaat is grotendeels intact. Dat zal nog wel even zo blijven.'

Nog voordat Nelson Mandela de gevangenis verlaat, zit Klaas de Jonge in een vliegtuig naar Brazilië. Hij doceert aan de universiteit van Brasilia, schrijft een boekje over de Zuid-Afrikaanse geschiedenis en komt tot rust. 'Mijn directe ANC-superieuren stuurden me erheen. Eerst wachtte ik tot ze me weer in Zuidelijk Afrika nodig hadden. Maar na een jaar was dat niet meer nodig. Er viel iets weg en ik leerde weer van het leven genieten. Jarenlang was ik opgefokt bezig geweest. Die anti-apartheidssfeer slokte me helemaal op. Bij elke ontmoeting dacht ik: is deze persoon te gebruiken voor het ANC? In Brazilië kon ik rustig opnieuw beginnen.'

Alleen de Nederlandse ambassadeur in Brasilia herinnert hem aan zijn 'vrijwillige gevangenschap' in Pretoria. 'Op een dag werd ik ontboden. In zijn werkkamer moest ik blijven staan. Hij zei: ''De Jonge, je moet niet denken dat je hier dezelfde dingen kunt doen als in Zuid-Afrika''. Ik dacht: die man is gek.'

Ook in Brasilia ('een vreselijke stad: de Bijlmer bewoond door mensen uit Den Haag') voelt hij zich niet echt thuis. Na vijf jaar verloopt het visum en keert De Jonge terug naar Amsterdam, waar hij 'regelrecht de uitkering in ging'. 'Wat denk je, ik ben 58. Wie wil mij nog hebben?'

Een beetje saai is zijn leven wel, zegt hij. Of beter: rustig. Als hij zin heeft, werkt hij wat aan een onderzoek naar racisme in Brazilië. Hij zoekt zijn zoons op, 'om te corrigeren dat ik ze zo lang verwaarloosd heb'. Hij leidt een bij tijd en wijle druk sociaal leven. En windt zich zo nu en dan op over misstanden in Nederland en de rest van de wereld. 'Het schandaal Srebrenica'; 'De populist Bolkestein'; 'De uitholling van de Ziektewet'; 'Dat doorlaten van drugs, dat geloof je toch niet?'

Niet dat het hem aanzet tot actie. Hij is lid van de Socialistische Partij, en daar blijft het bij. 'De periode van verzet ligt achter me. Ik zoek het niet op. Ik wil niet overal heen waar onrecht is.'

Hij is gevraagd als medewerker van de Truth Commission, die de misstappen van zowel het apartheidsregime als het ANC onderzoekt.

'Tijdens de strijd in Zuid-Afrika dacht ik in absoluten. Zwart-wit: wie niet meehelpt in het verzet is fout. Nu kan ik meer genuanceerd denken, ook over de collaborateurs van destijds. Ik ben toleranter.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden