'Ik heb geen oog dichtgedaan'

Politici moesten razendsnel handelen na de moordaanslag op Pim Fortuyn. Hoe adequaat waren hun reacties die maandagavond? 'Ik heb de fietsuitgang genomen....

Thom de Graaf, lijsttrekker D66: 'Vrijdag 3 mei was ik tegen het eind van de middag op het NOB-complex, waar ik de eerste was in een serie interviews met lijsttrekkers door Ruud de Wild. Die maandag zou Fortuyn de tweede zijn. Het bevreemdde me dat er een zwerver in het media park rondliep en iets naar me riep. Ik vroeg me af of er wel beveiliging was.'

Jeltje van Nieuwenhoven (PvdA), Tweede Kamervoorzitter: 'We reden van een campagnebijeenkomst uit Den Bosch terug naar Den Haag. Het nieuws van zes uur op Radio 1 stond aan en werd onderbroken voor breaking news: Pim Fortuyn was neergeschoten op het Mediapark. Ik was al bijna thuis. Meteen televisie en radio aangezet. De telefoon ging: Radio West. Of ik commentaar had. Ik was verbijsterd en had geen tekst.'

Kees Boef, politiek adviseur minister-president Kok: 'We waren op campagne in Haarlem. Kok sprak met kiezers. Via de autotelefoon kwam het bericht tot ons dat Pim Fortuyn was neergeschoten en dat het er slecht uitzag. Wim heeft de mensen even toegesproken. Hij zei dat er een aanslag op Fortuyn was gepleegd en dat hij terug moest. We hadden een motorescorte en reden zo hard, dat ik niet eens op de meter kon kijken. In de auto werd al snel duidelijk dat het heel slecht ging.'

Vice-premier Annemarie Jorritsma (VVD): 'Op een campagnebijeenkomst in Muiden hoorden we tijdens het eten dat Fortuyn dood was. Ik had Wim Kok tegen kwart voor zeven aan de lijn. We besloten direct het kabinet bij elkaar te roepen. Wim was nog onderweg.'

Frank de Grave, minister van Defensie: 'Ik zei tegen mijn chauffeur: zet die radio eens harder? Je vraagt je af of het een sick joke is. Vrij snel mijn secretaris-generaal gebeld. Misschien moesten militairen wel bijstand verlenen.'

Paul Rosenmöller, lijsttrekker GroenLinks: 'Thom de Graaf belde me kort na zessen in de auto. Rampzalig. . . Er ontstond een circuit van elkaar bellende fractievoorzitters. Ik heb Hans Dijkstal gesproken, Ad Melkert.'

Bas van der Vlies, lijsttrekker SGP: 'Ik zat alleen in de auto en volgde een bus met partijgenoten in de regio Veenendaal. De radio aan en dan hoor je het. Vier, vijf schoten in het hoofd. Ik was diep verbaasd. Als dit waar was, zou het heel veel betekenen voor de sfeer in het land. God verhoede dat dit zou escaleren. Ik vreesde dat de een tegen de ander zou opstaan.'

Vice-premier Annemarie Jorritsma (VVD): 'Ik liep met Eef Brouwers van mediacafé Dudok naar het Torentje. De mensen scholden ons uit, niet normaal. ''Moordenaars! Moordenaars!'' Een vrouw kwam aangefietst met een brief voor Wim Kok. ''Hij is de schuld van alles'', zei ze. Ik heb het voor Wim opgenomen en heb hem de brief gegeven.

'Voorafgaand aan de ministerraad hebben Wim, Els Borst en ik nog even overlegd. Hij was zeer verslagen, hij had moeite zijn gedachten te ordenen. Els en ik waren beter in staat de boel op een rijtje te zetten. Wij waren sneller met: wat te doen? Wim zat met: hoe ga ik hiermee om? Hij voelde de verantwoordelijkheid als minister-president.

'Ik zei: ''Hoe krijgen we in godsnaam de geest weer in de fles? Ik heb meteen voorgesteld de mensen van de LPF er de volgende dag bij te halen. Raadadviseur Rob Visser had uitgezocht dat de verkiezingen drie weken konden worden uitgesteld. We moesten er in elk geval geen ruzie over krijgen.'

Kees Boef: 'Ik liep naar de kamer van Ad Melkert, hij was er nog niet. Hij zat in een Chinees restaurant met campagnestrateeg Hans Anker en had zijn maaltijd maar laten inpakken. Er is niet echt vergaderd, er werd over de campagne gesproken. Het gevoel was: die kan niet meer doorgaan. We hoorden intussen wat er buiten gebeurde. De kamer van Ad grensde aan het Plein.'

Jeltje van Nieuwenhoven: 'Rond zeven uur belde ik met mijn griffier Willem Hendrik de Beaufort. De fractievoorzitters moesten bereikt worden voor een bijeenkomst. Op televisie hoorde ik dat LPF-bestuurslid Langendam had gezegd dat de kogel van links kwam. Ik belde Ad Melkert en begreep dat hij al in de Tweede Kamer was. Toen ik binnenkwam zat hij te praten met partijvoorzitter Ruud Koole en nog wat mensen. Ik zei: ''Jullie moeten hier weg.'' Buiten stonden al dranghekken. Ik maakte me zorgen over zijn veiligheid.'

Thom de Graaf: 'Maurice Pieck van het NOS-journaal stelde mij voor een draaiende camera de vraag: ''Voelt u zich medeschuldig?'' Die vraag kon echt niet. Het was voedend voor een bepaalde stemming die groeide.'

Paul Rosenmöller: 'Ad had heel goed de impact van wat er gebeurde in de gaten. Zijn naam werd buiten gescandeerd, de mijne in mindere mate. De eerste hate-mail kwam binnen. Omdat wij doelwit leken, heb ik voorgesteld contact te houden.'

Jan Marijnissen, lijsttrekker SP: 'Thuis sloeg de moord op Fortuyn in als een bom. Mijn vrouw had het gevoel vogelvrij te zijn. Er kwamen bedreigende telefoontjes. Ze zou ergens anders gaan slapen.

'Toen ik op het Binnenhof aankwam, was het overleg van Jeltje met de lijsttrekkers al gaande. Het was een kat-en-muisspel. De Tweede Kamer wilde dat het kabinet een beslissing nam over de verkiezingen en het kabinet wilde dat de lijsttrekkers besloten.'

Thom de Graaf: 'Ik vond dat de verkiezingen moesten worden uitgesteld. Ad Melkert liet veel open, Dijkstal was tegen en Balkenende wilde dat ze doorgingen. Ik vreesde dat de verstoring van de openbare orde zou overslaan naar andere steden. In zo'n klimaat kun je geen verkiezingen houden. Toen dacht ik dat het nadelig zou zijn voor de LPF als de verkiezingen doorgingen. Daar moest contact mee zijn. Niemand had het 06-nummer van Mat Herben. Maar Balkenende had het wel.'

Paul Rösenmoller: 'Ik kreeg er een nare smaak van in de mond dat Balkenende de verkiezingen wilde laten doorgaan. Het CDA stond erg goed in de peilingen. Het land moest geregeerd worden, zei hij.'

Jeltje van Nieuwenhoven: 'Sommige lijsttrekkers vroegen zich af of de verkiezingen wel konden doorgaan als de campagne werd stilgelegd. Ik heb voorgesteld: laten we het overleg tussen het kabinet, de LPF en familie van Fortuyn afwachten.'

Jan Marijnissen: 'Ik schrok er van dat het werd overgelaten aan de familie en aan de LPF. Dat was handelen op basis van angst. Ik vroeg me af hoe het zal gaan als dit land ooit in oorlog komt. Dit had niets met leiderschap te maken.'

Mat Herben, woordvoerder LPF: 'Mijn telefoon ging. Eef Brouwers, of ik minister-president Kok te woord wilde staan. Ik was vrij koel op dat moment. Rond half tien belde Kok. Ik zeg: ''We zijn pas samen naar Eritrea geweest, ik ben die vent met die snor.'' Kok zei: ''Dat weet ik wel, maar daar gaat het nu niet over.'' Nee, dat begreep ik. Ik heb hem gezegd dat de verkiezingen moesten doorgaan, terreur mocht niet worden beloond.'

Minister VROM Jan Pronk (PvdA): 'Na de schorsing van de ministerraad meldde Kok dat hij goede telefoongesprekken had gevoerd met de familie en de LPF, die niet tot escalatie zouden leiden. Toen kwam de mededeling dat het om een blanke man ging en dat hij een advocaat van het kantoor van Bakker-Schut wilde. Dat versterkte het idee dat het om een politieke moord ging.'

Annemarie Jorritsma: 'We zaten er met een gevoel van verbazing. Is dit allemaal echt gebeurd? Minister Klaas de Vries van Binnenlandse Zaken heeft geprobeerd te vertellen wat er was gebeurd op basis van een politieverslagje.'

Minister van Landbouw Laurens Jan Brinkhorst (D66): 'Ik ben op dit punt wat havikachtiger, heb in verband met de MKZ-crisis beveiliging gehad. Ik bespeurde verbazing bij mezelf dat Fortuyn niet werd beschermd. Daar heb ik in de ministerraad geen uiting aan gegeven.'

Frank de Grave: 'We zaten snel op één lijn. Het kabinet moest niets doen wat uitgelegd kon worden als: de Haagse politiek gebruikt deze moord voor eigen gewin. Iedereen moest zijn kop er heel goed bij hebben. Sommige ministers zeiden tegen Klaas de Vries: wees voorzichtig, hier komen nog veel vragen over.'

Jan Pronk: 'De meer ervaren ministers zeiden tegen De Vries: ''Zeg nooit iets definitiefs. Wacht daarmee. Hou het op: voorzover wij nu weten.'' Op zo'n moment beschik je nooit over eigen informatie, het is ambtelijk.

'We zijn met alle ministers vanuit Algemene Zaken door de interne gangen van de Eerste Kamer naar de uitgang gegaan. Daar zijn we in de auto's gestapt en en colonne weggereden. Ik zat bij Remkes in de wagen, die zette me af bij de Schouwburg. Daar had ik mijn eigen auto geparkeerd.'

Bas van der Vlies: 'Ik heb de fietsuitgang genomen bij Nieuwspoort. Daar zou een veiligheidsauto komen, maar die kwam niet. We stonden een poos op het trottoir.'

Jan Marijnissen: 'Ik kreeg beveiliging mee, iedereen trouwens. De fractievoorzitters kregen bij Jeltje op de kamer onderricht van de AIVD over onze beveiliging. Dat tachtig procent van de aanslagen wordt gepleegd op weg naar huis of het werk. Die nacht ben ik naar het Carlton Beach-hotel gegaan. Tot laat aan de bar gezeten en whisky gedronken.'

Jeltje van Nieuwenhoven: 'De jongens van de beveiliging van de Tweede Kamer vroegen: hoe gaat u naar huis? Lopend dus. Ze zeiden: ''Onder deze omstandigheden kunt u niet lopend naar huis. Ze hebben een taxi voor me besteld en twee van hen zijn met me meegereden.'

Annemarie Jorritsma: 'Ik heb geen oog dichtgedaan. Ik lag in bed te formuleren wat we de volgende dag op het Catshuis tegen de familie zouden zeggen.'

Bas van der Vlies: 'Voordat ik ging slapen had ik de bijzondere behoefte te schuilen bij Hem, aan wie je alle zorgen toevertrouwt. Dat gebed heb ik opgedragen aan de familie van Fortuyn, maar ook aan de dader en zijn eventuele familie.

'Maar ook heb ik gebeden voor De Vries en Kok. Dat ze wijsheid zouden ontvangen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden