'Ik geloof niet dat wij filmmakers nou zoveel om vluchtelingen geven'

Dat er tijdens het Amsterdamse documentairefilmfestival IDFA veel aandacht is voor vluchtelingen is misschien niet verrassend, de films zelf zijn dat wel. Zoals openingsfilm Stranger in Paradise, waarin Afrikaanse migranten worden ontvangen door een botte acteur.

Valentijn Dhaenens als docent van vluchtelingen in Stranger in Paradise: 'Jullie kosten geld. Ons geld.'

Wellicht zit er een afgezant van de PVV in Carré, aanstaande woensdag bij de openingsavond van het Idfa. Die ziet dan Stranger in Paradise, de vluchtelingendocumentaire van regisseur Guido Hendrikx. En zal opkijken.

Het eerste hoofdstuk van het in drieën opgedeelde documentairebetoog van de 28-jarige Nederlander (diens debuut op bioscooplengte) zou je zonder al te veel aanpassingen kunnen vertonen als verkiezingsspotje voor Geert Wilders cum suis, in de Zendtijd voor Politieke Partijen.

We zien een klaslokaal op Sicilië, gevuld met verse vluchtelingen uit Afrika. En een blonde docent, die verklaart dat Europeanen niet zitten te wachten op hun komst. Hij rekent voor waarom, op een schoolbord: 'Elk van jullie kost ons 26 duizend euro, enkel al in het eerste jaar. En vorig jaar kwamen er 1,5 miljoen vluchtelingen naar Europa. Wie is er goed in wiskunde? Ik zal jullie helpen: dat is 39 miljard euro.'

Catastrofe

Hij schrijft op het bord: catastrofe. 'Kennen jullie dat woord?' En begint een verhandeling over de westerse welvaartsstaat, mede opgebouwd door zijn opa en vader. 'Jullie moeten je eigen welvaartsstaat bouwen, kom niet naar ons. Ik geef je de statistiek: de meerderheid van jullie zal nooit werken, áls je al in Europa mag blijven. Jullie kosten geld. Ons geld.'

Terwijl de camera beweegt langs de hoofden van peinzende, zorgelijk kijkende zwarte mannen in het klasje, legt de docent uit wie hij verantwoordelijk houdt: 'De zogenoemde dromers en zogenoemde linkse idealisten. Zij gaven jullie valse hoop, zodat jullie die gevaarlijke oversteek wagen, waarbij kleine kinderen verdrinken. Is dat een beter leven?'

'Is dat eerlijk?', riposteert een man in de klas.

'Nee, de wereld is niet eerlijk', zegt de docent. 'Jij bent daar geboren, ik hier. Repareer je eigen land.'

Those who jump.

Een ongebruikelijk geluid, zeker voor een Idfa-documentaire over vluchtelingen. Dat dan ook terstond wordt gecompenseerd in het tweede hoofdstuk van Stranger in Paradise, waarin diezelfde docent (acteur Valentijn Dhaenens, uit onder meer De helaasheid der dingen) een heel ander verhaal houdt. En de op Sicilië gestrande vluchtelingen buitensporig warm verwelkomt: 'We hebben jullie nodig!'

Hij was aanvankelijk van plan zelf die rol als docent te vertolken, zegt regisseur Hendrikx. Een beetje zoals zijn collega Renzo Martens zelf het middelpunt vormde van zijn sublieme en schokkende Idfa-openingsfilm Episode 3 - Enjoy Poverty uit 2009, waarin de documentairemaker de zwarte bevolking vertelde dat alles een transactie is en ze voortaan geld moeten vragen voor de registratie van hun leed.

'Maar toen ik bedacht dat ik in Stranger in Paradise rollen zou moeten spelen, leek het me beter voor een echte acteur te kiezen.' Het lijden staat vaak centraal in films over vluchtelingen, constateert de regisseur. 'Dat is niet zo gek, je zal mij niet horen beweren dat ze níét lijden. Maar wat ik soms mis is de rol van de filmmaker: die wordt niet benoemd.'

Dit zijn de topdocumentaires tijdens IDFA

Al aan het agendaworstelen voor het documentaire festival IDFA? Onze filmredactie selecteerde 23 hoogtepunten uit de 303 films die er te zien zullen zijn.

De kinderen van juf Kiet.

Vluchtelingenspel

Ook een column van Arnon Grunberg speelde door Hendrikx' hoofd bij de opzet van zijn documentaire. De schrijver opperde in de Volkskrant het vluchtelingenbeleid voortaan het vluchtelingenspel te noemen, vergelijkbaar met The Hunger Games. 'Het is ook een soort hindernisbaan', zegt Hendrikx. 'Ik geloof niet dat wij nou zoveel om vluchtelingen of migranten geven. Filmmakers zéggen dat wel, maar uiteindelijk gaat het ze toch eerst om die film. Ik ben zelf geen haar beter, natuurlijk. Ook ik ervaar als filmmaker een machtsverhouding met de mensen die ik in beeld breng - mijn aarzeling daarover zit óók verwerkt in deze film.'

Hendrikx regisseerde eerder de korte documentaires Escort (over immigratiedienst-medewerkers op uitzettraining) en Onder ons (over pedoseksuelen), die op diverse buitenlandse festivals werden vertoond. Idfa-directeur Ally Derks lag wakker van de beelden in Stranger in Paradise, zei ze vorige week bij de perspresentatie van de 29ste festivaleditie. Heel naar en confronterend vond ze die.

Maar ook belangrijk. 'Ik wilde de machtsverhouding tussen vluchtelingen en Europeanen invoelbaar maken', zegt Hendrikx, die in het derde en afrondende deel van zijn film de daadwerkelijke asielkansen van de vluchtelingen in de klasjes behandelt. Heel sec, aan de hand van de richtlijnen van de IND.

Andere aanpak

De vluchtelingen, gefilmd in lokalen nabij een Italiaanse opvanglocatie, kregen vooraf uitgelegd waaraan ze deelnamen. 'Ik zei dat het een acteur was, die de opdracht had voor of tegen ze te zijn. Maar ik vertelde ook dat wat hij ze zegt geen flauwekul is, dat zulke opinies wel degelijk leven in Europa.'

Zijn openingsfilm, vanaf 8 december ook te zien in de gewone bioscoop, is niet de enige vluchtelingenfilm uit het Idfa-aanbod met een opmerkelijke of andersoortige aanpak. De makers van Those Who Jump gaven een camera mee aan een Malinese vluchteling die al ruim een jaar op een Marokkaanse berg bivakkeert. 'Het is ook een manier om onszelf te bevragen als filmmakers', stelde de Duitse oud-arts en regisseur Moritz Siebert bij de presentatie van hun documentaire, die in première ging op het filmfestival van Berlijn.

Cameraman Abou Bakar Sidibé - die de regiecredit deelt - probeert over het drietal zwaarbeveiligde hekken rondom de Spaanse exclave Melilla te klauteren. Hij is niet alleen: soms stormen er wel honderd vluchtelingen tegelijk de berg af. Sidibé's opnamen worden gemixt met die van de Spaanse infrarood-bewakingscamera's: surreëel beeld van witte stipjes, klauterend en vallend. Those Who Jump biedt een nuchtere, niet-sentimentele kijk op het soms vrolijke en vaak harde leven in niemandsland; zo'n plek als de nu platgewalste 'jungle' bij Calais.

Kort en schokkend

Het is een van de schokkendste documentaires van deze Idfa-editie, ook al is alles in de korte documentaire 4.1 Miles toch wel bekend. De Griekse documentairemaakster Daphne Matziaraki volgde kapitein Kyriakos en zijn bemanning, die tussen de kust van Turkije en Lesbos horden verkleumde, half en heel verzopen vluchtelingen uit de zee plukken. Het geschreeuw en gejammer van ontredderde moeders, de verdwaasd kijkende doorweekte en onderkoelde kinderen, het reanimeren. Een falende wereld, gevat in 22 minuten documentairebeeld.

Stop-hou-op!-pestprotocol

Hoe het de jongste vluchtelingen in Europa afgaat, is te zien in De kinderen van Juf Kiet van het veelgeprezen regieduo Peter Lataster en Petra Lataster-Czisch (Jeroen Jeroen, Wakker in een boze droom). Een buitengewoon aandoenlijk en soms ook grappig portret van Syrische en Iraakse kinderen in het Brabantse dorpje Hapert. Niet vaak - mogelijk zelfs nooit - werden (migranten)kinderen zo ongestoord en intiem gefilmd bij hun dagelijkse bezigheden in de klas. Met de uiterst geduldige en strikte Juf Kiet, die de door oorlog getekende kinderen monter bijstaat met taal- en rekenles, en laat kennismaken met het stop-hou-op!-pestprotocol. Tegen de opstandige Jorj: 'Ik snap dat jij niet goed slaapt, Jorj. Ik snap dat best. Maar nou ben jij in Nederland, en nou is er geen boem-boem-boem meer hè. Gelukkig niet. Dus nou moet je rust. Lekker slapen.'

Ja, zegt Jorj. 'Lekker slapen.'

Het enige, maar dan ook het enige wat je er tegenin kunt brengen, is dat het Idfa vorig jaar ook al zo'n prachtig observerend gefilmd portret vertoonde van een vluchtelingenkinderklasje. Het Deense At Home in the World van Andreas Koefoed werd toen bekroond met de prijs voor beste middellange documentaire. Maar als het bijna twee uur lange De kinderen van Juf Kiet (vanaf 24 november ook in de reguliere bioscoop) straks de prijs voor beste lange documentaire krijgt toegekend van de jury, zou dat niet onverdiend zijn.

De vluchtelingendocumentaire komt nooit alleen.

Beeld Rechtenvrij
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden