REPORTAGE

'Ik gaf de Amerikanen een handje'

Vandaag 70 jaar geleden werd in Zuid-Limburg het eerste Nederlandse dorp bevrijd: Mesch. De tieners van toen herinneren zich hun bevrijders nog goed: 'Mozes, Jimmy en Louis.'

Beeld Julius Schrank

Léon Pinckaers (85) ziet de Amerikaanse soldaten nog aankomen, door de weilanden bij de boerderij van zijn ouders. Ze kwamen uit de richting van Berneau, een Belgisch dorpje net over de grens. 'Ze liepen achter elkaar aan door de wei, met de geweren in de aanslag. Ik heb ze een handje gegeven. Verstaan kon ik ze niet. Wij spraken alleen Nederlands en Frans.'

Het is vandaag precies zeventig jaar geleden dat het dorpje Mesch in Zuid-Limburg werd bevrijd, maar ook Maaria Weerts (88) herinnert het zich nog als de dag van gisteren. 'We zaten in de kelder, want er werd volop geschoten. Toen hoorden we voetstappen buiten. Hé, dat zijn geen Pruisen, dachten we. Want de Pruisen - de Duitsers - hadden van die harde laarzen. Dit waren zachte schoenen.'

Op 12 september 1944 zat Pauline Nuyts (86) eveneens in de kelder van haar huis. 'Mijn vader is als eerste gaan kijken en kwam ons later halen. Kom maar naar boven, zei hij, we zijn bevrijd. De Amerikanen zijn er.'

Beeld Julius Schrank

Tegenover de school in het kerkdorp (350 inwoners) staat het bevrijdingsmonument. 'Hier in Mesch, gemeente Eijsden, begon de bevrijding van Nederland door de Geallieerden', luidt de eerste zin op de gedenksteen. Soldaten van de 30ste divisie van het Amerikaanse leger, bijgenaamd de Old Hickory, passeerden rond 10 uur 's ochtends de grens tussen grenspaal 35 en 36.

De Duitsers gaven zich echter niet zonder slag of stoot over. Ze groeven eenmansputten achter doornhagen in berm en wei. Vanuit hun stellingen aan de rand van Mesch hadden ze vrij uitzicht op de tegenstanders die vanuit België oprukten. De vuurgevechten duurden enkele uren, waarbij ook slachtoffers vielen.

Zo vond schoolhoofd Sjef Warnier op het schoolplein een dode Duitser achter zijn mitrailleur. Zoon Jacques Warnier laat een Ausweis van de Duitser zien, een papieren pasje dat aangeeft dat hij in 1942 in Dnjepropetrowsk was. Tragisch vond zijn vader dat: de veldtocht in Rusland overleven en dan sterven in Zuid-Limburg.

'Het was ook een avontuur'

Onder burgers, die bijna alle hun toevlucht zochten in kelders, vielen geen slachtoffers. Ook de schade aan gebouwen viel mee, met uitzondering van de ouderlijke boerderij van Mia Brouwers (86). 'De Duitsers zaten bij ons', vertelt ze. 'Op een gegeven moment werd het geschut zo heftig dat we de straat op zijn gevlucht. Met de handen omhoog zijn we naar een ander huis gehold. Ik dacht dat het het einde was. Later zagen we de boerderij in brand staan. De paarden waren gelukkig losgebroken, maar het kleinvee is verbrand. Ik weet nog steeds niet of de boerderij in brand is geschoten of gestoken.'

Ze waren nog tiener toen dit eerste stukje Nederland werd bevrijd. Mesch als eerste dorp, het naburige Noorbeek als eerste gemeente, twee dagen later Maastricht. Piet Spronck (82) uit Gronsveld vond het vooral spannend: 'Ik was 12, het was ook een avontuur.'

Maar de ooggetuigen van de oorlog zeggen ook hoe belangrijk het is om in een vrij land in vrede te leven. 'Als je kijkt wat er nu in Oekraïne gebeurt of in Syrië en Irak', verzucht Pinckaers aan de stamtafel in dorpscafé 't Piepke. 'Vrijheid is zo kostbaar. Je doet wat je wilt, je bent vrij. Mensen die de oorlog niet hebben meegemaakt, beseffen dat vaak niet.'

De bevrijding van Mesch werd zeventig jaar geleden 'met dansen en springen' gevierd, aldus Weerts. Een bewoner ging met de trekharmonica door het dorp 'en iedereen liep er spontaan in reidansen achteraan'. De Amerikanen deelden chocola en eten uit. Sommige bevrijders sliepen in het dorp, anderen trokken verder. 'Ze reden met hun jeeps door het water van de Roer en zo de berg op', gebaart Pinckaers. 'Ik weet nog de voornamen van drie soldaten die bij ons waren: Mozes, Jimmy en Louis', aldus Nuyts. 'Mozes wilde niet meer, maar hij moest door.'

Kort daarna aanschouwden de Limburgers de eerste zwarte mensen in het dorp. 'Die zwarte Amerikanen reden in de vrachtwagens', herinnert Pinckaers zich. Ze haalden de doden aan het front op, die werden begraven op de militaire begraafplaats in Margraten.

Opmars gestuit

Voor een groot deel van Zuid-Nederland hield de Tweede Wereldoorlog op in de nazomer van 1944. Op 12 september trokken Amerikaanse soldaten Zuid-Limburg binnen. Op 17 september begonnen de geallieerden met de operatie Market Garden, een groot offensief vanuit België. Amerikaan-se, Britse en Poolse luchtlandingstroepen (parachutisten) moesten belangrijke bruggen over Maas, Waal, Rijn en IJssel veroveren. Op 18 september werd Eindhoven bevrijd, drie dagen later Nijmegen. Maar de opmars stokte bij Arnhem. De rest van Nederland moest tot voorjaar 1945 wachten op de bevrijding, na de 'hongerwinter'.

Zilveren vork

Vier Amerikanen hebben de bevrijding van het Maasdal moeten bekopen met de dood. Aan Duitse kant kwamen tientallen soldaten om. Op de begraafplaats in Eijsden werden op een apart perceel 37 gesneuvelde Duitsers begraven, die later zijn verplaatst naar de Duitse begraafplaats in Ysselsteyn.

Na de bevrijding ging het leven van de Meschenaren 'gewoon door', aldus Nuyts. Zo slecht waren de Duitsers ook weer niet geweest voor de dorpsbewoners. 'Ze salueerden zelfs voor de pastoor', weet Pinckaers.

En de oorlog ging ten noorden van Zuid-Limburg ook gewoon door. De moeder van Maaria Weerts kreeg een zilveren vork aangeboden van een Amerikaanse soldaat. Weerts: 'Hij had die van zijn eigen moeder gekregen. Eet ermee, dan denk je elke dag aan mij, had ze hem gezegd. Mijn moeder wilde die mooie vork eigenlijk niet aannemen. Maar die soldaat zei: ik wil hem graag aan u geven, want ik kom toch nooit meer thuis.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden