Ik eb honger. De h is al op

De Uruguayaanse auteur Eduardo Galeano (1940) omschrijft zichzelf het liefst als 'een jager op stemmen'. Zijn definitie doet een beetje denken aan een rake typering van Julio Cortázar: 'Een schrijver is niets anders dan een woordherder.' Dat Galeano een minder vredige metafoor gebruikt is niet verwonderlijk....

Galeano is altijd geobsedeerd geweest door het heden en verleden van de vertrapten. In zijn bekendste werk, de trilogie Kroniek van het vuur, bond hij de strijd aan met de officiële Latijns-Amerikaanse geschiedenis en wist hij het collectieve geheugen van zijn continent op te frissen door de vergeten verhalen van overwonnen volkeren op te tekenen.

In het Boek der omhelzingen verlegde hij zijn aandacht naar het heden, maar ook hier waren het vooral de marginalen die hun stem lieten horen. In beide werken bediende Galeano zich van dezelfde structuur: korte fragmenten, gecombineerd met een zeer oorspronkelijk, poëtisch taalgebruik. Het is een formule waar de Uruguayaan patent op lijkt te hebben en die immer nog vruchten afwerpt, zo blijkt bij lezing van Galeano's meest recente boek Dolende woorden.

Dolende woorden? Wil dat zeggen dat de jager inmiddels een gezapig leven leidt en enkel nog een gastvrij herder van verdwaalde stemmen is? Niets is minder waar. Dat Galeano nog altijd hartstochtelijk op zoek is naar sociale gerechtigheid bleek kort geleden weer eens toen er in het Nederlandse blad Revista Latina een artikel van zijn hand verscheen waarin hij kritische kanttekeningen plaatste bij de euforie rond het toenemende aantal vrijhandelszones op het Amerikaanse continent.

Je hoeft er slechts het voorwoord bij Dolende woorden op na te slaan om te zien dat ook de schrijver Galeano allesbehalve vastgeroest is. Hij reisde zelfs speciaal naar een afgelegen gehucht in het Braziliaanse binnenland om de houtgraveur José Francisco Borges te vragen of deze de illustraties voor zijn nieuwe boek wilde verzorgen: 'Ik vertel hem de verhalen van verrukkingen en verschrikkingen die ik wil schrijven, geschiedenissen die ik onderweg heb gehoord (. . .), dolende woorden die ik vond of waardoor ik werd gevonden; en dit boek wordt geboren.'

De samenwerking tussen beide kunstenaars verliep vlekkeloos. Borges, die in het dagelijks leven rondtrekt met geïllustreerde pamfletten waarin hij verhaalt over gebeurtenissen en legenden, heeft de poëtische verbeeldingskracht van Galeano feilloos aangevoeld. Zijn expressieve houtsnijkunst vormt een harmonieus geheel met het proza van de auteur.

Galeano maakte voor zijn teksten een onderverdeling tussen 'verhalen' (waarin legenden en anekdoten worden verteld) en 'vensters' (bondige stukjes die allerlei aspecten van de werkelijkheid bestrijken).

De 'verhalen' zijn niet allemaal even boeiend. Met name enkele legenden bezwijken onder een teveel aan flauwiteiten. Een voorbeeld vormt het openingsverhaal waarin een smoorverliefde José eerst zonder blikken of blozen zeven wonderen verricht en vervolgens trillend als een rietje een stuk kaas en een rode roos van zijn Maria in ontvangst neemt. Natuurlijk, het zal symbolisch bedoeld zijn, maar overtuigend is het niet.

Veel aardiger is het gesprek tussen de hond Ceniza en de gitarist Flores over een oeroude hondelegende. Lang geleden, tijdens een feest in de hemel, waren alle honden gaan zwemmen in een rivier en daarna hadden zij hun staarten te drogen gelegd op de oever. God haalde evenwel een grap uit en liet het water stijgen, waarop de honden in hun haast de eerste de beste staart grepen. 'En sindsdien ruiken we altijd aan elkaar om de verloren staart te vinden', aldus Ceniza.

Het dier heeft van zijn god, de Grote Hond, inmiddels gehoord dat een dergelijk feest nimmer heeft plaatsgevonden. Zijn wereld is ingestort, maar hij weigert zijn medehonden de verschrikkelijke waarheid te vertellen: 'Vroeger was ik reislustig (. . .). In die tijd was geen enkele staart mijn staart', verzucht hij in deze prachtige allegorie van de zin en onzin van het leven.

Een van de meest geslaagde verhalen is het 'verhaal van een dag in een café'. In slechts enkele bladzijden schetst Galeano een treffend beeld van het leven in een doodgewone kroeg waar troosteloze situaties en komische taferelen hand in hand gaan. Razendknap, als je bedenkt dat een auteur als de Spaanse nobelprijswinnaar Cela een hele roman (De bijenkorf) voor een soortgelijke sfeertekening nodig had.

De 'vensters' zijn bijna allemaal van hoog niveau. Er zijn diepzinnige vensters op onder meer het woord, het geheugen, de kunst en de straf, maar ook een luchtiger onderwerp als graffiti komt aan bod: 'In Buenos Aires: Ik eb honger. De h is al op', en: 'In Lima: Wij willen niet overleven, maar leven', of: 'In Havanna: Alles is te dansen.'

Sommige vensters, zoals het 'venster op mensen en bezigheden', bevatten fraaie aforismen ('De tijd verandert geliefden in een tweeling/ De hond laat de baas uit die de hond uitlaat/ De gefolterde foltert de dromen van de folteraar'); andere, waaronder de drie vensters op een vrouw, zijn schitterende, ingetogen gedichten in proza.

Enkele jaren geleden lichtte Galeano in een interview met de Volkskrant zijn keuze voor de fragmentarische structuur van Kroniek van het vuur als volgt toe: 'Het grote spreekt door het kleine, en door het sleutelgat zie je het universum.' Sleutelgat of venster, het komt op hetzelfde neer, want de Uruguayaanse jager is er opnieuw in geslaagd de verbrokkelde, vluchtige werkelijkheid in een mozaïek van woorden te vangen. Dolende woorden is als het leven zelf: vol vreugde en tragiek, fantasie en realiteit, diepgang en oppervlakkigheid.

Voor al diegenen die hun geloof in utopieën en idealen hebben verloren, heeft Galeano overigens nog een hemelsbreed venster in de aanbieding: 'Zij staat op de horizon, zegt Fernando Birri. Ik kom twee stappen dichterbij, zij gaat twee stappen achteruit. Ik zet tien stappen en de horizon wijkt tien stappen. Hoe ver ik ook loop, ik zal haar nooit bereiken. Waartoe dient de utopie? Daartoe dient zij: om te lopen.'

Eduardo Galeano: Dolende woorden. Uit het Spaans vertaald door Dick Bloemraad. Van Gennep, ¿ 49,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.