Ik, de cyborg

Een maalstroom van nieuwe technologieën dient zich aan, en de mens zal daardoor volledig veranderen. Geen paniek, zegt hoogleraar techniekfilosofie Peter-Paul Verbeek: het is nooit anders geweest. 'We zullen onze menselijkheid steeds opnieuw moeten uitvinden.'

U bent nu 40. Hoe oud denkt u eigenlijk te worden?

'Nou, eh... 90. Iets ouder dan de gemiddelde levensverwachting nu is.'


Een conservatieve schatting. De Amerikaanse futuroloog Ray Kurzweil verwacht dat we rond 2040 ons bewustzijn kunnen uploaden naar een robot of een computer.

Verbeek lacht hard en aanstekelijk, zoals hij dat tijdens het gesprek vaker zal doen. 'Ik vind dat een beetje een overtrokken fantasie, moet ik zeggen. Ik weet niet of je dat brein zomaar kunt reduceren tot data op een harde schijf. Het is altijd maar de vraag wat je dan uploadt. Of je dat dan nog bent.'


Maar als ik uw hersencellen met alle verbindingen ertussen zou kunnen nabouwen in een machine, dan heb ik Peter-Paul Verbeek toch nagebouwd?

'Dan heb je alle hersencellen van Peter-Paul Verbeek nagebouwd.'


Wat mis ik dan nog?

'Nou, ik heb bijvoorbeeld een lichaam. Dat is toch tamelijk essentieel voor de manier waarop ik leef en denk en voel en interacteer met de mensen.'


Geen punt: dan maak ik ook een lichaam voor u.

Weer die lach. 'Nee, héérlijk lijkt mij dat! Maar ik geef toe, het is niet ondenkbaar. Alleen... Onsterfelijk worden, poeh, dat is nogal wat. Het zou een heel fundamentele grens van de mens opheffen. Bij de menselijke conditie hoort ook de sterfelijkheid, we leven ons leven altijd in het aangezicht van de dood. Dus je kunt je afvragen of je nog wel mens kunt zijn als je 'transhumaan' wordt, of de mens voorbijgaat. Ik geloof eerder dat we zullen proberen het lichaam dat we al hebben zo lang mogelijk te laten leven, in plaats van dat we onszelf overplanten naar een ander hoesje. Dit is namelijk toch niet alleen het lichaam dat je hebt, maar ook het lichaam dat je bént.'


Futurologen als Kurzweil denken dat we afstevenen op een technologische 'singulariteit', een moment waarop de techniek oneindig snel voortschrijdt - met alle gevolgen van dien.

'Als je naar het verleden kijkt, hebben we vaker in situaties gezeten die men toen moet hebben ervaren als een soort singulariteit. Mensen ontwerpen voortdurend technieken die de mens lijken te overstijgen. De eerste bril, mensen konden opeens lezen en scherp zien! Het was een wonder. En een soort overmoed, vond men. De blinden laten zien, dat kon alleen Jezus. Toch hebben we een manier gevonden om dat in ons leven in te vlechten. De mensen zelf zijn mee veranderd, in interactie met die techniek. We zijn er een nieuwe versmelting mee aangegaan. Dat is ook zoals ik over de toekomst denk. We zullen ons ertoe moeten leren verhouden. Zelfs als die onsterfelijkheid er zou komen.'


Gaan de technologische ontwikkelingen eigenlijk sneller dan ooit?

'Ja, absoluut. Maar we zijn ook beter gewend aan die snelheid. Dat compenseert het weer.'


Maar u zei zelf al: er zijn meer tijden geweest waarin het snel ging.

'Zoals tijdens de Industriële Revolutie. De opkomst van de mechanisering. De auto. De lopende banden, de elektriciteit. De hele wereld veranderde binnen één generatie zo radicaal dat mensen zich er niet meer thuis voelden. Toen kreeg je dus ook allemaal van die sombere filosofen die zeiden dat de techniek de mens zou overnemen.'


In Modern Times (1936) werd Charlie Chaplin letterlijk een radertje in de machine.

'Dat was het ultieme beeld van wat je een singulariteit zou noemen. De machines zouden de controle overnemen, de mens opslokken. Die fantasieën hebben mensen altijd gehad.'


Waarom eigenlijk?

'Dat is interessant. De Verlichting heeft wetenschap en techniek mogelijk gemaakt, maar er zit ook een soort metafysica achter, een fundamenteel denkpatroon waarin we de wereld in twee helften hebben opgedeeld: het domein van de mensen en dat van de dingen. De mensen hebben vrije wil en keuzevrijheid, de dingen niet. Daardoor hebben we het idee gekregen dat er een grens bestaat tussen mens en techniek, een grens die we koste wat kost moeten verdedigen. Je hebt de subjecten en de objecten, en als de objecten zich met de subjecten gaan bemoeien, dan zijn we niet meer echt mens.'


Dan worden we willoze zombies.

'Inderdaad. Onze vrije wil en onze zelfstandigheid staan dan op het spel. Denken de pessimisten.'


Maar u vindt dat de techniek de mens juist maakt tot wat hij is, schrijft u in uw boek De grens van de mens.

'Je kunt ze niet scheiden. Mensen zijn ontzettend nauw met de techniek verbonden, en dat is altijd zo geweest. Techniek is ons trucje om te overleven in de natuur. Dus bepaalt de techniek wat voor mensen we zijn. Je hebt een heel ingewikkelde wisselwerking tussen de mens en zijn techniek. Want het zijn de mensen zelf die de techniek weer ontwerpen.'


Dat belooft wat. Er is nogal wat in aantocht: robotica, dna-technieken, nanotechnologie, intelligente computers.

'De grens tussen de mens en techniek schuift steeds meer op. Dingen die we vroeger tot de mens rekenden, laten we geleidelijk steeds meer over aan de techniek. Als je mensen vraagt of ze een snelheidsbegrenzer willen, worden ze nu nog kwaad: dat bepaal ik zelf wel. Maar intussen hebben we ABS en auto's die automatisch kunnen inparkeren. En steeds als we een stukje van onszelf 'veruitwendigen' in techniek, om het met een duur woord te zeggen, als we een stukje van onszelf nabouwen in de techniek, gaan we weer een nieuwe verhouding aan met wat we gebouwd hebben. Dan zien we: de computer doet het zo, maar eigenlijk zijn wij toch weer meer dan dat. Zo ontdekken we steeds iets over onszelf in interactie met die techniek.'


Dat is best techniek-vriendelijk gezegd. Hebben we er dan niets over te zeggen als de robots komen, we onze genen gaan wijzigen en steeds meer computertechniek in ons lichaam inbouwen?

'We hebben geen keus! De ontwikkeling van de techniek is in zekere zin autonoom. Natuurlijk, het is mensenwerk, maar op grote schaal is het tamelijk onvoorspelbaar wat er zal komen. En als iets kan, dan komt het er meestal ook. Dat is ook wat ik tegen heb op bepaalde ethici. Je kunt wel heel hard gaan roepen dat iets slecht is en er niet zou moeten zijn, maar die dingen zijn er nou eenmaal. Zelfs al is iets nog maar een idee, dan valt het al niet meer weg te poetsen, dan is het er in feite al. Je kunt beter gaan nadenken over hoe we ermee kunnen omgaan.'


Dat doet de politiek toch al?

'Ja, maar veel te weinig. De discussie gaat daar vooral over de vraag of we iets mogen toepassen. Het is altijd: ja of nee. Het gaat alleen over risico's. De vraag zou juist moeten zijn: wat doet zo'n techniek met het goede leven? Wordt het leven er beter door?'


Noemt u eens een voorbeeld?

'Neem de twintigwekenecho die sinds enkele jaren standaard aan aanstaande moeders wordt aangeboden. In de Kamer is nauwelijks gediscussieerd of die screening er moest komen. Als het maar veilig is. En dat is het, dus doen we het. Maar intussen blijkt dat we op grote schaal baby's met een hazenlip zijn gaan aborteren. Dat vind ik toch vrij heftig. Is een hazenlip nou een vorm van lijden die je moet voorkomen? Die discussie is nooit gevoerd.


'Het zou al veel helpen als je ouders beter toerust om zo'n keuze te kunnen maken. Ze van tevoren meer vertellen over het aantal hazenlippen, en wat de behandelmogelijkheden zijn.'


Kun je dat soort discussies wel voeren over technieken die nog helemaal niet bestaan?

'Dat is natuurlijk lastig, maar je moet het in elk geval proberen. Het alternatief is dat je buiten de techniek gaat staan en zegt: tot hier en niet verder. Maar intussen spoelt de golf gewoon over je heen. Ik vind het beeld van het begeleiden van een nieuwe ontwikkeling het mooiste. Je pretendeert dat je er nog een beetje afstand van hebt, maar het betekent ook dat je mee beweegt, zodat je niet wordt zoals die twee mopperende mannetjes Statler en Waldorf van de Muppet Show vanaf het balkon. Dat is niet wat ethiek zou moeten zijn. Aan ethici is het om te duiden wat er verandert en wat er op het spel staat. Zodat je zelf actief vorm kunt geven aan jouw bestaan met die techniek; hoe je ermee omgaat.'


En intussen veranderen we steeds meer in cyborgs: half machine, half mens.

'Ja, maar dat is niet principieel anders dan de eerste mens die een bril op zijn neus zette, of de eerste die zijn gedachten ging opschrijven in plaats van voordragen. Dat zijn ook cyborgtechnologieën: dat je je geheugen toevertrouwt aan een stuk papier. Plato was er hartstikke op tegen, het zou het einde van de beschaving inluiden. Zo is het altijd gegaan: we moeten leren onze weg te vinden in wat nieuwe technieken gaan betekenen. Je moet het geval voor geval bekijken, om te snappen wat er speelt. Dan pas zie je alle details, alle finesses.'


Dus we worden dan misschien wel geen onsterfelijke robots, maar wel heel andere wezens dan we nu zijn?

'Absoluut. Als je een middeleeuwer had laten zien hoe we vandaag de dag in auto's rondrijden en met een mobieltje op ons hoofd met elkaar praten, dan had hij vast ook gedacht: lieve help, dat is geen mens meer.'


Studeerde technische natuurkunde aan het MIT in Boston (VS)


1970 Geboren te Middelburg


1994 Afgestudeerd techniekfilosofie in combinatie met technische natuurkunde, Universiteit Twente


2000De daadkracht der dingen, proefschrift


2008 Gasthoogleraar techniekfilosofie, universiteit van Aarhus (Denemarken)


2009 Hoogleraar filosofie van mens en techniek, Universiteit Twente


2010 Socratesleerstoel TU Delft: filosofie van human enhancement


2011 Voorzitter De Jonge Akademie, KNAW


2011De grens van de mens


2011Moralizing Technology: Understanding and Designing the Morality of Things (in druk)


Hoe gaan wetenschap en technologie ons leven veranderen? De Volkskrant gaat deze zomer op zoek naar de zonnige zijde van de vooruitgang - van vliegende auto's tot de onsterfelijke mens.Deel 9: De mens als machine.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden