INTERVIEW

'Ik dacht: ik kan alles. Dat zit in mijn karakter'

Pieter Hilhorst ging de politiek in als idealist. Zijn loopbaan duurde niet lang. Met hem als lijsttrekker werd de PvdA voor het eerst sinds de oorlog niet de grootste in Amsterdam. In zijn boek 'De belofte' blikt hij terug. 'Ik kon het niet, maar het kan wel.'

Pieter Hilhorst, met kort kapsel, ontvangt in maart 2014 applaus van zijn campagnestaf. Enkele uren later zou de dramatische uitslag bekend worden. Beeld Olivier Middendorp

Pieter Hilhorst is weer Pieter Hilhorst. De lach en de bravoure zijn terug, evenals zijn wilde krullenbos, die niet eens grijs is geworden. Het colbert van de bestuurder is verruild voor het gerafeld vest van de actieonderzoeker, die hij tegenwoordig is. Hij stuitert als vanouds, barst van de plannen en heeft weer praatjes voor tien.

Zijn mislukking als politicus is hij te boven. In maart 2014 kwam een dramatisch einde aan zijn kortstondige politieke carrière nadat de PvdA in Amsterdam met hem als lijsttrekker voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog niet als grootste uit de bus was gekomen. Hij had nog meer verloren dan het landelijk gemiddelde, dat was niet eerder vertoond in de rode burcht Amsterdam.

Zestien maanden eerder was hij Lodewijk Asscher opgevolgd als wethouder, die vicepremier was geworden. Dat de politiek en bestuurlijk onervaren columnist en oud-ombudsman van de VARA Asscher opvolgde op diens voorspraak, was al een daverende verrassing. Dat hij ook nog zijn complete boedel (onderwijs, jeugdzorg en de technische portefeuille financiën) overnam, wekte vooral verbazing.

Hoogmoed, geeft hij toe. Het bestuurlijke en politieke handwerk heeft hij onderschat. Maar hij raadt elke idealist aan de politiek in te stappen als de kans zich voordoet. Dat is de boodschap in zijn boek De belofte, dat dinsdagavond is gepresenteerd. 'Ik kon het niet, maar het kan wel.'

Hilhorst (49) ging de politiek in om het idealisme te redden van de teleurstelling, de solidariteit te redden van bureaucratische instellingen en om mensen zeggenschap te geven over hun eigen leven. Hij dacht daar de juiste persoon voor te zijn, omdat hij als ombudsman de doorgeslagen bureaucratie had leren kennen, als politicoloog zijn hele leven heeft nagedacht over de omvorming van de verzorgingsstaat en als activist had laten zien dat solidariteit van onderop mogelijk is.

'Ik ben hoogmoedig geweest. Ik dacht: ik kan alles. Dat zit in mijn karakter.' Beeld Jiri Buller

Het is bijna als de Ajax-supporter die dertig jaar op de tribune zit, zich alle goals en alle spelers herinnert, alle spelsystemen kent, elke week haarscherp kan duiden wat er mis is gegaan, het elftal van zijn zoontje begeleidt en zijn vinger opsteekt als Ajax een nieuwe trainer zoekt.
'Ik weet niet of het de juiste vergelijking is. Ik dacht: ik weet hoe het werkt. Als ombudsman heb ik de gekte van de bureaucratie meegemaakt. Ik heb Politieke Junkies (programma in De Balie, zie inzet) gepresenteerd, ik weet hoe de politiek in elkaar steekt. Er is een verschil of je er zelf in zit of dat je het bestudeert. Dat heb ik onderschat.'

Hoe kritisch hebt u onderzocht dat u de juiste man op de juiste plaats was?

'Ik vond het een buitenkans. Het had ook goed kunnen gaan als ik het beter had aangepakt. Ik zeg tegen andere idealisten: laat je door mij niet afschrikken. Sterker nog: laat je door mij inspireren om het ook te proberen. En laat de politiek niet over aan de cynici.'

Dan moeten ze beter beslagen ten ijs komen.

'Je moet goed voor ogen hebben wat jouw meerwaarde is. Mijn potentie was dat ik verfrissend was en van buiten kwam, dat ik ook mensen zou aanspreken die ongebonden links zijn, maar ik ben me gaan gedragen als een klassieke politicus.

'Klassiek is tegenstanders aanvallen en klein maken. Dat is mijn stijl niet. Ik sta een politiek voor van steun verwerven voor je eigen verhaal in plaats van een ander te beschadigen, maar ik heb me laten meesleuren en ging ook hakketakken. Daar waren mijn tegenstanders bedrevener in. Ik werd een schim van de politicus die ik wilde zijn en ging ook slap lullen.'

U had ook nog eens een ambitieus programma. De politiek openbreken, de PvdA omturnen, u hebt het zelfs over een omwenteling van de verzorgingsstaat, en dan ook nog Amsterdam besturen wat u nog moest leren. Daar waren zestien maanden voor, toen waren er verkiezingen.

'Als je weinig tijd hebt, moet je je concentreren op de dingen die het belangrijkste zijn. Daarom had ik niet financiën moeten nemen, dan had ik meer tijd gehad voor mijn alternatieve verhaal. Dus niet omdat het moeilijk is. Ik ben een heel goede wethouder van financiën geweest.'

Dat hebt u goed verborgen weten te houden.

'Precies. Een te laat geleerde les is dat als je in stilte een probleem oplost, je daarvoor nooit krediet kunt krijgen. Politiek is drama. Ik heb de bezuinigingen vlotgetrokken. De voorstellen die ik aantrof waren niet alleen ontzettend slap, ze waren ook nog eens gebaseerd op een verkeerde veronderstelling. Ik had dat groot moeten aanzetten en dan pas moeten oplossen. Ik heb dat niet gedaan om mijn voorganger niet af te vallen.'

(tekst gaat verder onder de foto)

Pieter Hilhorst. Beeld Jiri Buller / De Volkskrant

Hilhorst wilde een onorthodoxe activistische politicus zijn, eigenlijk een ombudsman in de politiek. Zijn programma was dat van een buitenstaander die de macht uitdaagt. Maar als wethouder van de PvdA vertegenwoordigde hij de zittende macht. Die spagaat heeft hem flink opgebroken.

'Ik werd in de verkiezingscampagne de vertegenwoordiger van zestig jaar rood regentendom terwijl ik als ombudsman en als columnist me altijd tegen het regentendom heb gekeerd. Mijn hele politieke programma keert zich tegen: ik bepaal voor jou wat goed is.

'Ik dacht tijdens de verkiezingscampagne: ik ben Al Gore geworden. Al Gore die zijn hele leven over het milieu praat, behalve toen hij presidentskandidaat was.'

Symbool voor deze 'huiveringwekkende' metamorfose was het kapsel waarmee hij de verkiezingen inging, schrijft Hilhorst. 'Ik heb altijd een wilde krullenbos gehad. Nu had ik me laten ompraten om mijn haar te knippen. Dat staat voor mij voor de gekortwiekte idealist.'

Geen politieke junkie meer

Voor hij in de politiek ging, presenteerde Hilhorst Politieke Junkies, het programma in de Amsterdamse Balie dat spins (de draai die politici aan nieuws geven) doorziet en frames (kaders waarin nieuws wordt geplaatst) ontrafelt.

‘Dat kan ik niet meer presenteren, ik heb geen plezier meer in het politieke spel. Nu voel ik de pijn van politici die door dat spel worden gepiepeld. Ik heb zelf ervaren hoeveel pijn en onrecht er in de politiek zit.

‘De beste manier om iemands argumenten onderuit te schoffelen, is zijn geloofwaardigheid onderuithalen en hem zijn spreekrecht ontnemen. Ik heb dat meegemaakt. Als presentator van Politieke Junkies dacht ik: slim gedaan. Nu heb ik daar geen bewondering meer voor.’

Dat u die spagaat niet van tevoren als een gevaar hebt onderkend.

'Ik dacht vooral: dit is het juiste moment vanwege de overdracht naar de gemeente van de jeugdzorg en de langdurige zorg. Als er één moment was om de burgers hun lot in eigen hand te laten nemen en de verzorgingsstaat te hervormen, was dit het.

'Mijn plannen voor de inrichting van de jeugdzorg zijn breed omarmd. Voor Amsterdam is dat mooi, maar electoraal is het geen goed thema. Alle partijen willen namelijk af van de praktijk waarbij in één gezin zeventien hulpverleners over de vloer komen. In een campagne heb je tegenstellingen nodig.'

Dat is al een enorme klus, en u nam er ook nog financiën en onderwijs bij.

'Daarin ben ik hoogmoedig geweest. Ik dacht: ik kan alles. Dat zit in mijn karakter.'

Drie maanden voor de gemeenteraadsverkiezingen keert de Belastingdienst 188 miljoen euro uit aan woonkostenbijdrage in plaats van 1,88 miljoen. Doordat Hilhorst onhandig opereert in de gemeenteraad valt die over hem heen. Hij laat zich verkeerd adviseren door de directeur financiën, die hem influistert dat een bestedingslimiet de blunder niet had kunnen voorkomen. Een limiet die de raad terstond ingevoerd wil zien.

U voerde het verkeerde gevecht. U had niet met de gemeenteraad op de vuist moeten gaan, maar met financiën. De raad wil een bestuurder zien. Had de directeur een dienstopdracht gegeven.

'Had ik moeten doen. Meer ervaren politici hadden meegebogen met de gemeenteraad. Dat gebrek aan politieke handigheid is als munitie gebruikt om mijn geloofwaardigheid als wethouder van Financiën te slopen. Die twee dingen hebben niks met elkaar te maken. De suggestie dat ik geen verstand van financiën heb is ridicuul.

'Ik heb bestuurd, ik heb maatregelen genomen waardoor die blunder niet opnieuw kan worden gemaakt. Op anderhalf miljoen euro na is alles terug van de 188 miljoen. Dat is een enorm succes. Probleem is dat er anderhalf miljoen euro niet terug is. Je kunt je er niet voor op de borst kloppen.

'Vlak voor de belastingblunder was ik de bekendste politicus en de geloofwaardigste, volgens een onderzoek onder Amsterdammers. Ik wil maar zeggen: het was niet bij voorbaat een verloren race. Dat biedt troost voor idealisten die de politiek in willen.'

Vijf keer noemt u in De belofte de politiek een onveilige omgeving.

'Je wordt harder afgestraft om wat je fout doet dan geprezen om wat je goed doet. Ik heb onderschat hoe aangedaan ik raakte door de hardheid van de politiek. Ik wist dat politici ongenadige kritiek krijgen, maar pas toen ik zelf een favoriet haatobject werd van rechtse bloggers, voelde ik hoe de kou dan om je hart slaat.

'De toenemende eenzaamheid als het slecht gaat, maakte ook dat ik me onveilig ging voelen. In het slotdebat van de verkiezingscampagne probeerde ik oogcontact te zoeken met mijn aanhangers in de zaal. Zelfs zij keken weg. Zelfs zij hadden het vertrouwen in me verloren.'

(tekst gaat verder onder de foto)

Pieter Hilhorst staat journalisten te woord op de de verkiezingsavond in 2014. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Wat doet u nu?

'Ik heb een coöperatie opgericht die de schuldhulpverlening wil verbeteren. Als actieonderzoekers proberen we manieren te verzinnen waardoor mensen met schulden wel kunnen worden geholpen. En hoe ze kunnen voorkomen dat ze schulden maken.

'We bekijken in tien gemeenten hoe het gaat met de decentralisatie van de jeugdzorg en de langdurige zorg en Participatiewet. Daarnaast ben ik dagvoorzitter en geef ik lezingen over de decentralisaties en over politiek.

'Zestien maanden wethouder is natuurlijk niks. Maar als je als journalist zestien maanden undercover bent, is dat een heel groot project. Ik heb van binnenuit kunnen zien hoe het werkt en kan nu beter beslagen ten ijs komen met andere initiatieven om de wereld te veranderen.'

Pieter Hilhorst: De belofte. De Bezige Bij; 256 pagina's; euro 19,90


Grootste raadsel

Mijn dochter zit op de rand van ons bed. Tranen in haar ogen. Ze heeft weer gedroomd dat ik dood ging. 'Je liep de bergen in. Ik zei nog tegen mam dat we je tegen moesten houden. Maar zij zei dat niets je kon stoppen. Ik zei dat je niet meer terug zou komen. 'Ik weet het', zei ze. 'Maar niets kan hem tegenhouden. Hij doet wat hij moet doen.' En toen ging je.'

Ze heeft eerder zo'n droom gehad. Het is midden in de campagne. Ik ga naast haar op de rand van het bed zitten en huil met haar mee. Om daarna mijn ogen te drogen, mijn nette pak aan te doen en te vertrekken. Op naar het stadhuis en daarna naar een debat. Het zoveelste.

De nachtmerrie van mijn dochter bevatte een scherpe waarschuwing. Ik was aan het sterven in de politiek. Mijn eigenheid verdampte. De twinkeling in mijn ogen verdween. Ik zei ingestudeerde zinnen en fietste door de stad zonder te zingen.

Het is het grootste raadsel van mijn kortstondige politieke carrière. Hoe kon ik mezelf zo verliezen in de politiek? Hoe bewaak je het evenwicht tussen wat je vanuit je missie wilt doen en wat je positie van je verlangt? En wanneer besluit je dat het genoeg is geweest en je beter kunt opstappen?

Uit: De belofte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden