'Ik blijf voor Kroaten het kwade geweten'

De euforie na de verkiezingen in Kroatië was groot, maar wat is er echt veranderd? Volgens schrijfster Dubravka Ugresic schoven prominenten uit het communistische en nationalistische verleden behendig door naar de nieuwe tijd....

N A DE nederlaag van de partij van Franjo Tudjman bij de verkiezingen in Kroatië, twee weken geleden, kreeg ze per e-mail allerlei felicitaties. De duistere periode van het nationalisme is voorbij, juichten de berichten. Een vriendin uit Engeland vroeg haar zelfs of ze nu terugging. Schrijfster Dubravka Ugresic (50) wordt niet meer boos om zoveel onnozelheid. Volgens haar heeft in Kroatië geen aardverschuiving plaatsgevonden. 'Alleen wie goed is in vergeten, kan euforisch zijn.'

Het is wel triest dat zelfs onder vrienden het geloof onuitroeibaar is dat mensen alleen op hun geboortegrond en temidden van hun landgenoten gelukkig kunnen zijn. Zij heeft Kroatië nooit als haar vaderland beschouwd. Haar eerste politieke boek heette niet voor niets Nationaliteit: geen. Later volgde nog De Cultuur van de Leugens. Met gevoel voor absurditeit beschrijft ze daarin de logica van het nationalisme van Tudjman. Op een gegeven moment werden in de nieuwe zelfstandige republiek zelfs blikjes 'Zuivere Kroatische Lucht' verkocht. Het lijkt een bizar curiosum, maar voor haar tekende het de toen heersende ideologie de natie te zuiveren van alles wat onrein was - van de Serviërs, zigeuners en dissidenten.

Ze schreef er een essay over in Die Zeit. Daarna werd ze beschouwd als een volksvijand. In de pers werd ze herhaaldelijk aangevallen. Kranten publiceerden zelfs haar telefoonnummer en adres, zodat vaderlandslievende lezers haar hun afschuw kenbaar konden maken. In 1993 besloot ze in vrijwillige ballingschap te gaan. Ze zwierf langs Berlijn en New York en woont sinds 1996 in Amsterdam. Voor haar boeken heeft ze internationale erkenning gekregen. Zo ontving ze in Nederland de Verzetsprijs 1997 en de Oostenrijkse Staatsprijs voor Europese Literatuur.

Vlak voor de verkiezingen was ze in Zagreb en proefde ze de nieuwe stemming. 'Taxichauffeurs zijn altijd een barometer van het volkssentiment. Nu vertrouwden ze me toe hoe blij ze waren dat die oude eindelijk dood was. Vol misprijzen spraken ze over de verkiezingsposters van de HDZ, waarop Tudjman stond met een meisje in klederdracht op zijn arm. Ik kon zelfs ongestraft grappen dat het pedo-porno lijkt, zo'n vieze man met een ongerept kind.'

- Hebt u gestemd?

'Nee, ik ben de ochtend van de verkiezingen teruggegaan naar Amsterdam. Niet dat ik anders wel was gaan stemmen. Een vriend, ook een balling, zei: ''Laat degenen gaan stemmen die de vorige keer de fout in zijn gegaan''.'

- Hebben ze hun fouten goedgemaakt? In de Volkskrant werd de verkiezingsuitslag het eerste goede nieuws genoemd uit Joegoslavië sinds dat land uit elkaar viel.

'Ik ben niet de juiste persoon om dat aan te vragen. Niemand zit te wachten op mijn sceptische commentaren. Westerse lezers raken geïrriteerd omdat ze na alle ellende eindelijk iets positiefs willen horen. Er zijn algemene verkiezingen gehouden. Er is een beschaafde regering uitgerold en daarmee uit. Onder het optimisme van de westerse commentatoren schuilt een zekere onverschilligheid. Ze willen niet meer lastiggevallen worden door de Balkan. De Kroaten zitten evenmin te wachten op mijn mening. Er heerst een euforische stemming. De mensen willen alles zo snel mogelijk vergeten. Sommigen spreken van een revolutie. Maar ik herinner me alles. Ik weet dat de meerderheid tot twee keer toe heeft gestemd voor Tudjman. Hij was geen dictator. Hij was een democratisch gekozen nationalist. Er is ook geen sprake van een revolutie. De arme man is gewoon doodgegaan en zijn partij viel uit elkaar. Als hij nog had geleefd, had hij de verkiezingen misschien niet eens verloren.

'De nieuwe regering van Ivica Racan heeft aangekondigd dat de Serviërs uit de Krajina mogen terugkeren en dat de regering medewerking zal verlenen aan het Internationaal Tribunaal in Den Haag. Tudjman heeft hetzelfde beloofd. Hij heeft de Serviërs ook uitgenodigd terug te keren. Hij heeft ook beloofd mee te werken aan Den Haag. Hij deed het alleen niet. De nieuwe leiders zijn al jaren politiek actief en hebben nooit geprotesteerd tegen de ontruiming van de Krajina of tegen de steun voor de Kroatische nationalisten in Bosnië. Als hun werd gevraagd waarom niet, zeiden ze: ''Dit is niet het juiste moment.'' Het karikaturale nationalisme is vervangen door een iets beschaafdere variant.

'In een promotiefilmpje van de nieuwe coalitie hakken de voormalige communist Ivica Racan van de SDP en de voormalige nationalist Drazen Budisa van de HSLS samen hout in het bos, ze stoken een flink vuur, drinken een glas en drukken elkaar broederlijk de hand. En dat moet mij overtuigen dat alles anders wordt?'

- Stelt de nederlaag van de partij van Tudjman dan helemaal niets voor?

Jawel. Mensen hebben geleerd dat ze kunnen kiezen. Twee keer hebben ze voor Tudjman gestemd. Nu hebben ze zijn partij naar huis gestuurd. Dat besef is dodelijk voor de grootheidswaan van politici. Voor de communisten was de macht vanzelfsprekend en ook Tudjman was zo maniakaal dat hij meende het eeuwige leven te hebben. Het nu was voor hem niet genoeg. Hij wilde zowel de toekomst als het verleden naar zijn hand zetten. Daarom liet hij al die musea bouwen, standbeelden neerzetten en de geschiedenisboekjes herschrijven. Alles wat over Joegoslavië ging, werd vervangen door foto's van Tudjman en verhalen over het onafhankelijke Kroatië. De nieuwe leiders zullen zichzelf niet zo onbeschaamd mythologiseren.'

- U hebt in uw boeken beschreven hoe een land in de ban komt van het nationalisme. Hoe komt een land er weer vanaf?

'Volgens dezelfde logica. De grootste angst van alle is de angst verstoten te worden. Dat is hoe fascisme en totalitarisme ontstaan. Dat is waarom soms twintig kinderen een klasgenootje in elkaar slaan. Angst te worden buitengesloten. Daarom dragen ze allemaal Nike-schoenen. Hoe komt het dat in Kroatië iedereen opeens gelovig werd? Vanwege de angst voor verstoting. Mensen voelen nu dat iets nieuws vereist is, dus zijn ze plots allemaal tegen de partij van Tudjman. De elasticiteit van mensen is enorm. Kroaten hebben daarop geen monopolie. Elke samenleving bestaat voor het grootste deel uit conformisten.'

- Gaat het opportunisme zo ver dat u nu als held wordt binnengehaald?

'Nee. Ik blijf voor de meeste Kroaten het kwade geweten. Vergeet niet dat de meesten die nu aan de macht zijn, meededen met de aanval op mij en andere dissidenten. Ik zal je een voorbeeld geven. Een oud-collega van de universiteit was vroeger communist en natuurlijk werd hij hoogleraar. Hij had een prachtig appartement, want politieke loyaliteit wordt beloond. Toen Tudjman aan de macht kwam, werd hij staatssecretaris voor cultuur. Daarnaast bleef hij hoogleraar aan de universiteit en voorzitter van de Kroatische afdeling van de internationale schrijversorganisatie PEN.

'In 1992 wilde hij een internationaal congres van de PEN naar Dubrovnik halen. Op een bijeenkomst in het buitenland werd hij kritisch ondervraagd over zijn gebrekkige steun aan dissidente Kroatische schrijvers. Na afloop stuurde hij een woedende fax. De volgende dag openden de nationalistisch kranten de aanval op ons. We werden heksen genoemd. ''De vijf Kroatische heksen proberen de conferentie in Durbovnik te ondermijnen.''

'IN 1995 heeft hij in München zelf iets gezegd dat de nationalisten niet beviel. In de pers werd hij beschimpt. Al wist niemand wat hij precies had beweerd. Kort daarop verdween hij naar de Verenigde Staten met zijn Oostenrijkse vrouw die daar een baan kreeg. Hij bleef overigens gewoon voorzitter van de Kroatische PEN. Toch werd hij opeens beschouwd als een balling. In een haatverhaal over ballingen stonden onze foto's naast elkaar!

'Maar nooit heeft hij zijn excuses aangeboden voor de hetze die hij in gang heeft gezet. Altijd heeft hij daarvoor anderen de schuld gegeven. In een Kroatische krant stond vorige week een lijst met kandidaten voor het ministerschap van cultuur in de nieuwe regering. Zijn naam stond bovenaan.

'Hij is niet de enige. Ik ken tal van dit soort voorbeelden. Mensen praten anders, herschrijven hun geschiedenis, spreken sommige woorden anders uit en vergeten wat ze vroeger zeiden, dachten en deden.'

- Is het niet begrijpelijk dat mensen alles willen vergeten. Verlangt u er ook niet naar nooit meer te hoeven schrijven over oorlog en nationalisme?

'Het is een geluk en een noodlot schrijver te zijn in zulke turbulente tijden. Voor het uiteenvallen van Joegoslavië studeerde ik literatuurgeschiedenis en onderzocht ik diverse literaire stijlmiddelen. Ik was niet geïnteresseerd in wat ik moest zeggen, maar in hoe. Met politiek hield ik me niet bezig. Op een gegeven moment was ik zo'n beetje de enige die niet geloofde dat het oorlog zou worden. Zelfs in de schuilkelders kon ik me niet voorstellen dat de oorlog daadwerkelijk was uitgebroken. Ik kon er niet bij dat mensen tot zoiets doms in staat waren.

'Nu word ik in zekere zin gestraft, omdat mijn teksten alleen nog maar gelezen worden tegen de achtergrond van de oorlog. Het begint er al mee dat ik plots een Kroatische schrijver ben. Joegoslavië leverde mijn culturele erfgoed, of Midden-Europa, niet Kroatië. Vervolgens lezen mensen mijn boeken alleen nog maar als commentaren op de politiek in de Balkan. Ik heb natuurlijk ook politieke essays geschreven. Maar zelfs mijn literaire teksten zoals mijn laatste boek, Het museum van onvoorwaardelijke overgave, worden door die bril gelezen. Recensenten lezen er dingen in die er niet staan, omdat ik uit Kroatië kom en niet uit Zweden.

'Het boek gaat over kunstenaars die het dagelijks leven in de Sovjet-Unie probeerden te boekstaven, over schoolvriendinnen die hun jeugdliefdes idealiseren, over de manier waarop mijn moeder haar fotoboek ordende. Het beschrijft hoe mensen hun eigen levensverhaal construeren en hun biografie schrijven. Dat is het thema van het boek, niet de oorlog. Het gaat over wat het leven met de herinnering doet.'

- Hebt u willen laten zien dat het actief herschrijven van de geschiedenis dat u in uw politieke boeken op de hak hebt genomen, alleen een uitvergroting is van een algemene menselijke trek?

'Ik heb geen boodschap. Ik ben een schrijver die niet haar onderwerpen kiest, maar die door haar thema's wordt gekozen. Maar het is waar dat iedereen onvermijdelijk zijn levensverhaal verfraait.'

- Als een zekere mate van opportunisme onvermijdelijk is, valt het dan ook te vergeven?

'Begrip is misschien een vorm van vergeven. En ik begrijp waarom sommige dingen gebeurden. Ik denk dat ik de angst voor de uitsluiting begrijp. Maar vergeten kan ik niets. Ik kan niet vergeten wat die man die nu misschien minister wordt, gisteren deed.'

- Bent u voor een Truth and Reconcilliaton Commission zoals in Zuid-Afrika?

'Absoluut, maar ik geloof niet dat die er komt. Het familieprincipe is daarvoor in Kroatië te dominant. Je kunt elkaar binnen de familie vermoorden, maar de vuile was buitenhangen doe je niet. Het familiedenken ondermijnt ook elk besef van persoonlijke verantwoordelijkheid. Dat patroon bestaat al lang. Tito was de vader van de natie. Tudjman heeft die rol overgenomen. De vaderfiguur is politiek interessant. Hij heeft twee kanten. Aan de ene kant moet de vader worden aanbeden. Maar als dingen mis gaan, functioneert de vader als een wasserette voor het slechte geweten. Alleen hij is verantwoordelijk, de kinderen niet. En als de vader dood is, is dus niemand schuldig. We zijn allemaal buren en familie. Zulke vertrouwde mensen kunnen niet hebben gemoord en huizen hebben platgebrand.

'Bovendien zijn mensen moe van politiek. Ze zijn armer dan tien jaar geleden en niet door de oorlog of door de roofzuchtige Serviërs. Nee, ze zijn uitgebuit door hun eigen leiders, door hun eigen dierbare Kroaten. Het onderhouden van een eigen staat is een dure zaak. Nu eist de armoe zijn tol. Mensen willen zich niet meer bezighouden met politiek of met het verleden. Ze hopen alleen op een iets beter leven.'

- Hebt u weleens heimwee naar de vrouw die u was, naar de vrouw die niet kon geloven dat de oorlog zou uitbreken?

'Natuurlijk zou het heerlijk zijn in de overtuiging te leven dat mensen goed en aardig zijn. Het is ook vast veel gezonder. Maar mijn illusies zijn hard gebroken. Ik weet niet of het beter is te leven met de harde realiteit dan naïef of opportunistisch te zijn. Is de harde realiteit het enige houdbare verhaal? Waarschijnlijk niet. Maar ik kan niet anders leven. Ik ben nu eenmaal een soort invalide. Ik ben niet goed toegerust voor een makkelijk leven. Ik ben gedoemd niets te vergeten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden