'Ik blader in andermans hoofd'

Maandag, de dag waarop de nominaties voor Libris Literatuur Prijs 2011 bekendgemaakt zouden worden, was Peter Buwalda (1971) vroeg opgestaan. Voor de zekerheid had hij zijn woonkamer opgeruimd. Tussen 9 en 14 uur kon er een cameraploeg langskomen. 'Of niet. Dus stelde ik mij in op een lange, zenuwslopende ochtend die wel eens kon eindigen in een teleurstelling. Ik zat nog te ontbijten toen er om 3 over 9 op de deur werd getikt, en verdomd, goed volk, ze waren het.


'Ik moest terugdenken aan de tijd dat ik nog midden in het schrijven van Bonita Avenue zat en mij 's ochtends onder de douche weleens voorstelde hoe genomineerd worden zou zijn, en dat ik dat dagdroompje dan hardhandig uitbande, omdat ik het zelfs in eenzaamheid te aanmatigend vond om erover te mijmeren. En dan is het plotseling zover. Aparte gewaarwording. Erg prettig vooral.'


Nog maar een half jaar geleden debuteerde Buwalda met zijn vuistdikke roman over de ondergang van een ogenschijnlijk gelukkig gezin, bestaand uit (stief)vader Siem Sigerius, een internationaal gevierd wetenschapper, zijn echtgenote Tineke en hun twee jongvolwassen (stief)dochters.


Het verhaal speelt zich af in Enschede, waar Sigerius rector magnificus is van de Technische Universiteit Twente, tegen de achtergrond van de vuurwerkramp in het jaar 2000. Van de roman zijn vijftienduizend exemplaren verkocht. Vertalingen in het Duits, Frans, Italiaans en Spaans zijn op komst. Om het manuscript werd gevochten door de uitgevers. Heel on-Nederlands boden zij tegen elkaar op met voorschotten die in de tienduizenden euro's liepen. Ook al stond er nog geen letter op papier.


'Ik had een kort verhaal geschreven over de blueslegende Sonny Boy Williamson voor het literaire poptijdschrift WahWah en dat was voor een aantal uitgevers aanleiding mij uit te nodigen. Ik had al een idee voor een roman in mijn hoofd. Tijdens die gesprekken met uitgevers kon ik over Bonita Avenue vertellen alsof het er al was. Het zou een voor Nederlandse begrippen dik, zeer realistisch, spannend én beschouwend boek worden, zei ik, in de traditie van Amerikaanse schrijvers die ik graag lees. En zo begon het tegen elkaar opbieden.'


'Dat voorschot beschouw ik als bonus voor mijn rücksichtlosheid. Het klinkt veel, 35 duizend euro. Maar feitelijk is het niks: netto 5.000 euro per jaar voor vier jaar lang zeven dagen per week lange dagen werken. Wesley Sneijder verdient zo'n bedrag met anderhalf uur voetballen. Zonder voorschot had ik mijzelf financieel te gronde gericht. Ik had mijn baan als redacteur bij een uitgeverij opgezegd en ben vier jaar lang aan de hoek van mijn eettafel gaan zitten. Boeiend wat er dan gebeurt. Na een dag of tien ontvang je nauwelijks nog mail, na een jaar lijken ze vergeten dat je überhaupt nog bestaat.'


'Het beviel goed. Eenmaal bezig vergat ik de buitenwereld. Ik werd fanatiek. Een roman schrijven is weer eens iets anders dan naar je werk gaan om klusjes te doen en je laten afleiden door collega's. Mijn geluk was dat ik voortgang bleef boeken, nooit werd het larmoyant, wel slopend. Die grootspraak nog voor ik begonnen was, jutte mij op. Wanneer je zo dom bent als ik om grote schrijvers als Jonathan Franzen, Truman Capote en Simon Vestdijk als voorbeelden te noemen, dan is er werk aan de winkel.'


'Ja. Op zijn best was hij briljant. Vijf vadem diep, mijn geheimtip. Meer zeg ik niet. Tijdens mijn studie Nederlands kreeg ik de indruk dat de Nederlandse literatuur ophield na Bordewijk, Vestdijk en Hermans. Dat er daarna eigenlijk niets meer van dat niveau is verschenen. Het maakte dat ik zelfs niet op het idee kwam ooit zelf een roman te schrijven. Toen ik als redacteur ging werken bij een uitgeverij, kwam ik aan een soort koekjesmachine te staan waar dagelijks romans uitrolden. Soms goed geschreven literatuur, maar minstens zo vaak eierdozenpulp. Het werd waarschijnlijker ook eens een poging te wagen.'


'Dik is moeilijker om leesbaar te houden. Als dat lukt, heb je ook wat. Zoals In Cold Blood van Truman Capote of The Secret History van Donna Tartt. Dikke romans kunnen personages een leven geven waarachter de schrijver meters grot kan uithakken. Dat vraagt om een sterke verteller, een stem die alles met elkaar verbindt. In mijn geval speelt ook mee dat ik mezelf relatief oud vond voor een eerste roman. Auteurs als Reve, Zwagerman en Grunberg debuteerden als begin-twintiger. Ik begon op mijn 35ste met schrijven. Dan moet je wel ergens mee aankomen.'


'Die zin zegt iets over hoe ik literatuur zie: die stille hoofden openbreken. Een roman is de enige kunstvorm waarin dat kan. Ongegeneerd bladeren in andermans gedachten. Er staan dingen in mijn boek die ik nooit aan iemand heb verteld. Omdat ik het genant, onprettig, onbehoorlijk zou hebben gevonden. In romanvorm kon het gek genoeg wel. De gêne valt weg. Taboes worden vaak in romans doorbroken.'


'Pornografie. De afgelopen jaren heeft een strontmeer aan porno voortgebracht. Sinds internet komt het als kraanwater je huiskamer binnen. Ik las over een onderzoek, waaruit bleek dat alle 10-jarige jongens in Canada naar internetporno kijken. We leven in een wereld waarin grootvaders die alleen oma in hun blootje hebben gezien, kleinkinderen op schoot nemen die al de hele inboedel van Marquis de Sade hebben bekeken.


'Die generatiekloof speelt een rol in mijn roman. Voor hoofdpersoon Sigerius weegt het zedelijk verval van zijn dochter zwaarder dan het criminele gedrag van zijn zoon. Hij weerspiegelt de dubbele moraal in onze samenleving, waarin drugscrimineel en moordenaar Willem Holleeder kan uitgroeien tot een halve held. Aan moord kleeft spanning. Porno is beladen dus daar hebben we het liever niet over. Dat voel ik zelf ook zo. In die zin voelde ik gêne. Het is een plat onderwerp.'


Een vragende, verwonderde, nieuwsgierige blik.


'Het zijn eerder natte nachtmerries, bestaan die ook? Sigerius pleegt zelfmoord, vriend Aaron raakt in een psychose door jaloezie. Ik heb met opzet Joni het initiatief laten nemen tot die internethandel met haar vriend. Bij prostitutie heeft de vrouw meestal de rol van slachtoffer en de man die van pooier die amper iets hoeft te doen maar er wel met de poet vandoor gaat.


'Het zou heel clichématig zijn geweest als ik zo'n verhouding als uitgangspunt had genomen. In mijn roman is het Joni die er als regisseur van hun bedrijfje het beste vanaf komt, en zo hoort het ook. Haar vriend Aaron, die de foto's van haar maakt, is de afhankelijke. Hij is ziekelijk van jaloezie en voortdurend bang dat ze hem inruilt voor een andere man met een fototoestel. En die affaire tussen de studente en Sigerius; het is de eerste keer in dertig jaar dat de brave man een andere vrouw zoent en meteen zijn de rapen gaar. Zijn seksleven stelt weinig voor, hij vindt zichzelf een dweil in bed. Maar laten we het over iets anders hebben, mijn roman gaat over zoveel meer.'


'Sigerius voedt zijn stiefdochters op alsof het zijn eigen kinderen zijn. Die meisjes beschouwen hem ook als hun vader. Dat zie je vaker gebeuren, als een man aan een tweede huwelijk begint en zijn eerste vrouw en kinderen terzijde schuift. Alsof hij iets heeft goed te maken, een schuld inlost.


'Zelf ben ik opgevoed door een stiefvader die mij als zijn zoon beschouwde. Mijn eigen vader heb ik na mijn 5de nooit meer gezien. Ik heb ervaren dat iemand die jou niet heeft verwekt maar je toch als zoon behandelt, een vader voor je wordt. Dat werpt de vraag op wat verwantschap nu precies is. Gaat het om de bloedband of om de energie en de liefde die je in een ander steekt? Wat het ook is, het voorspelt niets over de afloop. Een kind kiest zijn eigen weg en dat kan een weg zijn die je als ouder niet aanstaat. Dat overkomt Sigerius met zowel zijn eigen zoon, naar wie hij niet omkijkt, als de stiefdochter voor wie hij vol overgave voor heeft gezorgd.


'Bij dit thema in mijn boek moest ik denken aan een gedicht van Wislawa Szymborska. Ze beschrijft een wiegje waarin een baby slaapt. Alles ligt nog open. De ouders vragen zich af wat er van het kind zal worden; wordt hij later bakker, pastoor of chirurgijn? De baby in het wiegje blijkt Adolf Hitler te zijn.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden