Onze gids deze week

'Ik ben op m'n best wanneer ik een treurige film kijk'

Filmcomponist Jóhann Jóhansson, Golden Globe-winaar, Oscargenomineerde, en man achter de score van de langverwachte sf-blockbuster Arrival ( 11 november in de bioscoop) wil in zijn afgewogen aanraders alvast één misverstand uit de wereld helpen: melancholie is juist fíjn!

Beeld Falko Siewert

Een rode baard is het eerste wat Jóhann Jóhannsson van zichzelf laat zien als hij de stalen deur van zijn studio in Kreuzberg, Berlijn, opent. 'Nice to meet you', zegt de IJslandse componist met een perfect Engels accent. De deur gaat helemaal open. Ik volg hem langs flightcases, mengtafels en stapels met kabels naar een opnameruimte die vol staat met synthesizers en andere toetsinstrumenten. 'Ik werk in een andere kamer, maar hier is het licht.'

Jóhannsson (46) draagt een zwart pak. Zijn baard is het enige kleurrijke accessoire van zijn outfit. Als je zijn sokken niet meerekent, die je goed kunt zien, omdat de zijkanten van zijn schoenen er volledig uit liggen. Het zijn bewijsstukken van hoe druk hij is geweest de laatste maanden, jaren eigenlijk, oké, het afgelopen decennium. Geen tijd om nieuwe kleren te kopen, al vijf jaar niet op vakantie geweest en de IJslander heeft in tien jaar amper voet op zijn geboortegrond gezet.

Wat is er gebeurd? Hollywood, dat is er gebeurd. Jóhannsson is ontdekt door regisseurs als Denis Villeneuve en James Marsh, mannen die grote films maken. Hij won vorig jaar een Golden Globe voor zijn muziek in The Theory of Everything (Marsh, 2014), over het leven van Stephen Hawking en zijn vrouw. En zijn score voor de thriller Sicario (Villeneuve, 2015) over the war on drugs kreeg dit jaar een Oscarnominatie. Die prijs verloor hij overigens aan Ennio Morricone.

Grappig, vindt Jóhannsson het, dat mensen hem vooral hebben leren kennen door The Theory of Everything. 'Want het is totaal niet representatief voor wat ik doe. De soundtrack is hoopvol, levendig, bijna blij.' En dat is inderdaad een contrast met zijn andere werk, dat melancholisch is, ietwat donker en soms zelfs eng. Als je als onwetende luisteraar Sicario aanzet op de fiets (wat de schrijver van dit stuk deed ter voorbereiding van het interview), beland je meteen in een bad trip. Alsof de zwaartekracht toeneemt en het bloed uit je gezicht wordt gezogen. Je vertrouwt niemand meer, zelfs niet de ochtendzon die vrolijk schijnt. Al die mensen die op het terras koffie drinken, er gaat ze iets vreselijks overkomen en ze weten van niets.

CV

1969 Geboren in Reykjavik, IJsland.

1989-1993 Studeert Engelse en Franse Literatuur.

2002 Debuutalbum Englabòrn.

2006 Album IBM 1401, a User's Manual.

2011 Componist en producer van The Miners' Hymns.

2013 Soundtrack Prisoners (Villeneuve).

2014 Soundtrack The Theory of Everything (James Marsh), Oscar-nominatie, wint Golden Globe.

2015 Korte film End of Summer

2015 Soundtrack Sicario (Denis Villeneuve), Oscar-nominatie.

2016 Arrival (Denis Villeneuve).

2016 Soundtrack The Mercy (James Marsh).

2016 Soloalbum Orphée komt uit op 16 september

2017 Soundtrack nieuwe Blade Runner

Jóhannsson lacht tevreden als hij dat hoort en beweegt met een glaasje prik door de studio. Hij loopt graag tijdens het praten zegt-ie, wat geen gemakkelijke opgave is, want er is slechts een vierkante meter bewegingsruimte tussen de klavieren.

Het werk blijft toestromen. Hij is net terug uit Londen om de laatste bits and bobs weg te strijken voor The Mercy (Marsh, 2016), waarin Colin Firth de zeiler Donald Crowhurst speelt in zijn desastreuze poging een race om de wereld te winnen. Arrival, over een taalwetenschapper die met aliens probeert te communiceren, gaat in Venetië in première. En voor de nieuwe Blade Runner-film gaat hij wederom samenwerken met regisseur Denis Villeneuve. Toch moet 2016 vooral in het teken staan van zijn eigen werk, zegt Jóhannsson. Orphée, zijn eerste studioalbum in zes jaar, komt deze maand uit.

Hij vraagt of ik de lezers wil uitleggen wat een ostinato is (een kort muzikaal motief dat telkens wordt herhaald), want dat is zijn favoriete stijlfiguur. Patronen en emotie, daar werkt hij het liefst mee. Het koude en nauwkeurige van verhouding en wiskunde, gecombineerd met de warmte van analoge instrumenten en hun bespelers. Perfectie en imperfectie, het is een tegenstelling die terugkomt in alles wat hij aanraadt.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Falko Siewert

1. Lied: De IJslandse hymne Heyr himna smiður

'Mijn opa was een boer. Hij had schapen, koeien en een klein stukje land in het zuiden van IJsland. Ik herinner me hem als een stugge man, met grove werkhanden. Naast zijn werk op het land was mijn opa ook deken in een kerk. Thuis had hij een harmonium, een luchtorgel, waarop hij voor mij hymnes speelde. Hij zong met een gevoelige en delicate stem, volledig in contrast met de man die hij was. Hij kende vooral klassieke, Noord-Europese kerkhymnes. Ik vind ze prachtig en die harmonieën zijn inspirerend. Ik ben niet religieus, maar de cultuur die rondom religie is gecreëerd, al die schilderijen, gebouwen en muziek, is ongelooflijk boeiend. Het vormt de basis voor de westerse cultuur. Heyr himna smiður betekent zoiets als 'Hoor mij, smid van de hemel'. De tekst is een gedicht uit de 13de eeuw, geschreven door Kolbeinn Tumason (1173-1208). De muziek is er pas ruim 800 jaar later aan toegevoegd, gecomponeerd door Thorkell Sugirbjörnsson (1938-2013). Een van de mooiste muziekstukken die ik ooit heb gehoord. Onvergetelijk als je er eenmaal mee bent geconfronteerd.

2. Landart: Spiral Jetty (1970), van Robert Smithson

'Ligt in het grote zoutmeer van Utah in de Verenigde Staten. Het is een heel mathematisch werk waarmee Smithson orde heeft gecreëerd uit chaos. Ik componeer ook vaak in cirkels. Bijvoorbeeld voor The Theory of Everything heb ik geprobeerd muziek te schrijven die circulair is. Steeds hetzelfde motief van vier noten die rondjes maken.'

3. Emotie: melancholie

'Melancholie wordt meestal verkeerd begrepen. Veel mensen zien het als iets slechts, als iets waar je vanaf moet. Als ze zeggen: hij is melancholisch, dan bedoelen ze: hij is verdrietig, hij is depressief. Vandaag de dag moet iedereen de hele tijd superblij zijn en op Facebook ben je altijd onderweg naar een ongelooflijke plek en eet je ergens een buitengewoon avondmaal, samen met je geweldige vrienden. Voor mij is melancholie juist een fijne emotie. Ik voel me vaak zo. Ik ben op m'n best wanneer ik een treurige film kijk. Of als ik een tragisch boek lees. Duitsers hebben een prachtige woord voor dit soort dingen: Sehnsucht. Een herinnering aan iets dat voorbij is gegaan. Dat diepe gevoel dat dan in je opzwelt, dat is mooi.'

4. Gedicht: Catullus 85

Odi et amo. Quare id faciam, fortasse requiris?/ Nescio, sed fieri sentio et excrucior.

(Ik haat en ik bemin. Waarom ik dit doe vraag je misschien?/ Ik weet het niet. Maar ik voel het gebeuren en het verscheurt me.)

'Wat een krachtige tekst. 2000 jaar oud en iedereen zal dit herkennen. Catullus, die leefde van ongeveer 84 tot 54 v.Chr., heeft een paar prachtige, korte gedichten geschreven voor zijn minnaressen. Hij beschrijft een gevoel tussen haat en liefde, en dat is zo'n beetje de pijnlijkste emotionele toestand waarin je je kunt bevinden.'

Jóhannssons mondhoeken gaan iets omhoog als hij dit zegt. Dan weer serieus: 'Catullus gebruikt het woord excrucior, kruisiging, waar het Engelse woord excruciating van is afgeleid. Want zo ondraaglijk kan liefde zijn.'

5. Oude techniek: IBM 1401

'Dit waren grote computers die werden gebruikt door banken en universiteiten in de jaren zestig. Ze waren absoluut niet gemaakt om muziek mee te maken. Maar programmeurs hadden trucjes ontdekt om er geluid uit te krijgen. Mijn vader leerde die hacks tijdens zijn studie Computer Engineering. De elektromagnetische straling van het geheugen kon worden opgepikt als je een radio naast het apparaat zette. Je tunede in op de juiste frequentie en de radio pikte zo de toon op. Mijn vader, ook een amateurmuzikant, werkte bij IBM in IJsland met deze computers. Hij heeft samen met andere programmeurs een programma geschreven waarmee ze de toon konden moduleren en er zo dus muziek mee konden maken.

'Dit type computer werd vervangen in 1971, omdat hij verouderd was en er een nieuw model werd geïntroduceerd. Mijn vader en zijn collega's besloten toen om de muziek op te nemen die ze hadden geprogrammeerd. Daarbij gaven ze kleine speeches, loftuitingen. Zo kreeg de computer een plechtig afscheid, bijna een begrafenis. Na elke speech speelde de computer zijn lied.'

Oude techniek: IBM 1401.'Een computer die absoluut niet gemaakt was om muziek mee te maken.' Beeld .
Beeld Falko Siewert

Jóhannsson besloot een requiem te schrijven voor de IBM 1401: een overtroefde machine in haar zwanenzang. Daarvoor gebruikte hij de opnamen van zijn vader.

Leunend op één been draait hij aan de knoppen van een synthesizer. 'Ik kan niet zeggen dat ik enthousiast word van nieuwe technologie, maar die oude techniek maakt mij nostalgisch. Ik werk graag met vintage synthesizers, ze hebben een feel en warmte die je niet meer krijgt. En het gaat vaker mis. Analoge machines kunnen storen, uitvallen, en soms is dat interessanter dat wat ze behoren te doen. Een imperfectie, een kleine onregelmatigheid kan iets moois worden. Net als mijn vader deed bij de IBM 1401. Hij benutte eigenlijk een gebrek in het ontwerp van de machine, om die te laten zingen.

'Ik houd van imperfectie, daarom woon ik ook in Berlijn en niet in Frankfurt.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding

6. Film: Vertigo (Alfred Hitchcock, 1958), met muziek van Bernard Herrmann

'Door Vertigo raakte ik voor het eerst echt geïnteresseerd in filmmuziek. Ik was al sinds mijn 7de met muziek bezig, trombone was mijn eerste instrument, en ik speelde als tiener in IJslandse indierockbands. Vanaf het begin af aan speelde ik liever mijn eigen muziek dan die van iemand anders. Dus ik was continu aan het improviseren. Maar filmcomponist was niet het eerste waar ik aan dacht toen ik met mijn gitaar een muur van lawaai aan het voortbrengen was. Vertigo bracht daar verandering in. Ik zag hem toen ik begin 20 was. Het is zo'n speciale film, traag, met heel veel muziek. De muziek is eigenlijk zélf een personage. De componist, Bernard Herrmann, is een van mijn favorieten. Natuurlijk bekend van Hitchcock-films als North by Northwest en Psycho. Maar hij schreef ook de filmmuziek voor Taxi Driver van Martin Scorsese.'

Film: Vertigo.'Het is zo'n speciale film, traag, met heel veel muziek. De muziek is eigenlijk zélf een personage.' Op de foto uit de film:Kim Novak en James Stewart. Beeld HH

7. Bijbel: Het Hooglied

'Zoals ik al zei, ik ben niet gelovig, maar de Engelse King James-versie van de Bijbel, de vertaling uit 1611, lees ik graag als literatuur. Het Hooglied is waarschijnlijk het vreemdste en fascinerendste hoofdstuk in de Bijbel. Deze poëtische tekst is een viering van de seksuele liefde en geeft stem aan twee geliefden die elkaar verheerlijken en naar elkaar verlangen. Het inspireerde me tot een nummer op mijn nieuwe album: By the Roes and by the Hinds of the Field.

8. Boek: La Vie mode d'emploi (1978, Het leven een gebruiksaanwijzing), van George Perec

'Perec (1936-1982) was geobsedeerd door puzzels, patronen en spelletjes. La Vie mode d'emploi is het portret van een gebouw in Parijs en zijn bewoners. Ze zijn allemaal met elkaar verbonden en Perec rijgt die personages aan elkaar door een levensproject van een van de inwoners.'

Korte samenvatting: een rijke Engelsman, Bartlebooth, bedenkt een vijftigjarenplan waarmee hij de rest van zijn leven zoet zal zijn. Hij leert schilderen, gaat op wereldreis en maakt van vijfhonderd havens een waterverfschilderij. Als een schilderij af is, stuurt hij het terug naar Parijs, waar er een puzzel van wordt gemaakt, die hij bij terugkomst in elkaar zet. Daarna wordt het doek weer aan elkaar gelijmd en teruggestuurd naar de haven van oorsprong. Daar krijgt het werk een behandeling waardoor de kleuren oplossen. En dat lege doek gaat terug naar Bartlebooth. Uiteindelijk zal hij na vijftig jaar werk helemaal niets nalaten.

Jóhannsson: 'Dit is zo'n verhaal dat het deel van je brein prikkelt dat structuur waardeert, maar ook het deel waar je emoties zitten.'

Boek: La Vie mode d'emploi.'Een portret van een gebouw in Parijs en zijn bewoners. Ze zijn allemaal met elkaar verbonden.' Beeld La Vie mode d'emploi - Georges Perec

9. Plek: Antarctica

'De zomers in Europa beginnen verschrikkelijk te worden.' Jóhannsson glimlacht. 'Ze worden heter en heter. Daar ben ik als IJslander niet aan gewend. En in Berlijn zijn nergens airco's.

'Ik heb het grote geluk gehad dat ik met een zeilreis mee mocht naar Antarctica. Een vriend van me maakte die trip voor een filmproject. Ik maak ook films en ben groot fan van super8- en 16mm- camera's. Ik had mijn super8 mee, een tripod en een stapel film.

'Voor het geluid had ik een geluidsrecorder en een paar goede microfoons. Zo liep ik rond op Antarctica: geluid opnemen en filmen. Een plek ervaar je anders als je er bewust naar luistert. Van het materiaal heb ik een film gemaakt: End of Summer (2015).

Plek: Antarctica.'Ik wilde iets maken dat een keer niet over de schoonheid van Antarctica ging.' Op de foto een beeld uit Jóhanssons film End of Summer. Beeld .

'Het is een beeld van het continent dat je niet vaak ziet, behalve in wetenschapsfilms uit de jaren twintig. Want als je Antarctica ziet, dan is het op de BBC en is het een spektakel, met helikoptershots van walvissen. Altijd high definition. Met mijn super8-camera kon ik niet veel meer doen dan een goede plek uitzoeken, de camera neerzetten en een paar minuten laten draaien.

'Ik wilde iets maken dat een keer niet over de schoonheid van Antarctica ging. Het is natuurlijk een prachtige plek, maar het is er ook heel koud en winderig. Het zijn barre omstandigheden.' Box57

Jóhann Jóhannsson speelt op 2/12 in Doornroosje in Nijmegen. En op 4/12 in Paradiso in Amsterdam.

Beeld Falko Siewert
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.