'Ik ben iemand die nieuwsgierig is naar wat er in een galappeltje zit'

'Zo kreeg je een soort gezicht, met zijn lul als bewegende neus. Jongen, briljant! Briljant! Zoiets schudt iets wakker bij je. Zie je wel, je kunt rare dingen doen.' Het wonderbaarlijke inspirationele universum van een altijd nieuwsgierige Arjan Ederveen.

Beeld Els Zweerink

Er zweven twee vrolijke heliumballonnetjes door het lokaal van een voormalige meisjesschool aan een Amsterdamse gracht, maar denk niet dat hier iets wordt gevierd - ze zijn meegenomen door de fotograaf. Het is wel degelijk de dag dat acteur, komiek en tv-maker Arjan Ederveen 60 wordt. Aan zijn verjaardagen doet hij nooit iets. Drie weken geleden waren hij en zijn Amerikaanse man - Howie woont een verdieping hoger - 25 jaar samen. Dat telt veel meer. Dertig vrienden van het eerste uur hadden allemaal iets bereid voor een gezamenlijke maaltijd. 'Het was een superfeest.'

Doet het hem toch iets, 60? 'Het is een raar getal. Mag ik nu voortaan gratis met de bus? Er gaan ergens bellen rinkelen. Ik kreeg een brief van de dokter voor een bloedtest. Je moet ineens een drol opsturen. Maar tegelijkertijd voel ik meer rust dan voorheen. Ik hoef minder. Ik hoef niet meer neurotisch te netwerken. Mijn grootste uitdaging is dat we komende winter drie maanden in India gaan zitten, in een huisje in Goa.'

Terugblikken is er nauwelijks bij, terwijl er nogal wat ligt: Theo en Thea, Kreatief met Kurk en Borreltijd met Tosca Niterink, de docu-dramaserie 30 minuten, bekroond met de Nipkowschijf en een Gouden Kalf, gevolgd door filmrollen en theaterproducties. 'Een journalist hield me al snel voor dat ik 30 minuten nooit zou overtreffen. Ik dacht: man, waar heb je het over? Ik begin pas. Hij heeft wel gelijk gehad. Maar het zat me niet in de weg. In elk nieuw project stop ik dezelfde hoeveelheid energie en moed. Je zet telkens een nieuw kind op de wereld. Dat meet je niet af aan de kinderen die je al hebt.'

Hij staat deze weken in het theater met Walden, aan de zijde van Jack Wouterse. Twee bejaarde broers proberen al schoffelend in de tuin de voortschrijdende tijd te slim af te zijn. Eerder al, in 2009, speelden ze samen Tocht, waarin Ederveen in de rol kruipt van zijn moeder, een gewezen cabaretière. Ze kampt met verlies en eenzaamheid. In de voorstelling had ze een dochter en een kleindochter. Dat ze in werkelijkheid enkele jaren na het overlijden van haar man twee van haar zoons had verloren, kon Ederveen niet inpassen. Veel te dichtbij nog. Een van zijn broers stierf aan aids, de ander aan een zeldzame bloedziekte.

Beeld Els Zweerink

'Ik maak het liefst voorstellingen over wat me bezighoudt. Ik zit nu eenmaal in wat ik de puberteit van de ouderdom noem. Je verliest personen die je het dierbaarst zijn. De dood van mijn broers heeft lang als een mist om me heen gehangen. Er zijn intussen ook fysieke klachten. Ik heb hielspoor, pijn onder mijn hiel. Mijn ogen gaan achteruit. In de tuin moet ik rustiger aan doen. Pauzes nemen. Zulke dingen. Blabloe blabloe. Je moet het allemaal maar accepteren.'

De laatste maanden van vorig jaar vielen hem zwaar: zijn dementerende moeder moest naar een verpleeghuis. 'Jezus Christus, wat was dat heftig. Je weet niet waar je goed aan doet. Je kunt niet doorgronden wat in haar hoofd speelt. Ze dacht dat het nog wel ging, thuis. Het ging niet meer.' Haar hond, Maggie, woont nu bij hem, waarmee Blaf gezelschap kreeg.

Zijn selectie van wat de moeite waard is, oogt hybride: een theatergezelschap, bomen, schoenen. Hij weet de rode draad: 'Dit zijn de essentiële dingen van het leven. Goede schoenen zijn megabelangrijk. Voeten zijn onderschat. Ach wat, ik heb gewoon een lijstje voor je gemaakt.'

CV

Arjan Ederveen (1956, Hilversum) is acteur, komiek, tekstschrijver en tv-maker. Met Tosca Niterink brak hij door bij het grote publiek met de programma's Theo en Thea, Kreatief met kurk en Borreltijd. Voor de serie 30 minuten ontving hij samen met regisseur Pieter Kamer de Zilveren Nipkowschijf. De aflevering Geboren in een Verkeerd Lichaam leverde een Gouden Kalf op. Ederveen speelde onder meer in de films Pietje Bell, Pluk van de Petteflet en Lang en gelukkig. Hij had rollen in familievoorstellingen van het RO Theater en musicals. Ederveenzaamheid was een soloprogramma. Deze maanden speelt hij met Jack Wouterse de voorstelling Walden.

1. Boom: de eik

'Er is geen boom waarin zoveel leven schuilt als een eik. Het is een magneet voor insecten en vogels. Er komt een veelvoud op af in vergelijking met andere bomen. Ik heb een huisje in Friesland, in de gemeente Weststellingwerf. Daar staan er een paar. Ze groeien wel langzaam, dat is het enige nadeel. Dat huisje en die tuin zijn ongelooflijk belangrijk voor me. Het ligt geïsoleerd, je moet er over een zandweggetje naar toe. Er zit niemand op je vingers te kijken of zijn mening te spuien. Geen appjes, geen radio, geen brommer.

Mijn gedachten worden er niet onderbroken. Daar word ik intens gelukkig van. Voor mij voelt dat heel vanzelfsprekend naast het bestaan in de schijnwerpers. Ik ben heel erg van yin en yang. Het ene kan niet buiten het andere. Het heeft ook hiermee te maken: theater is vergankelijk, een tuin gaat maar door. Alles wordt groter, er komen vruchten aan, er komen beesten op af. Dat is een féést. Telkens iets nieuws. Ik ben iemand die een galappeltje open pulkt, ik ben nieuwsgierig wat er in zit. Ik heb tien jaar geleden met Wroeten een programma over ecologie gemaakt, met grappige verhaallijntjes: medicijnen maken, deelnemen aan een bloemencorso, padvinders die kwamen kamperen. Sindsdien heb ik niets meer voor televisie gedaan. De kijkcijfers waren beroerd. Ik vond het heel erg dat het stopte. Het zijn de wetten van tv of de netmanager. Misschien vonden ze me al te oud. Of ik het mis? Als ze me zouden vragen, zou ik wel weer iets willen maken. Als het niet op mijn pad komt, dan maar niet. Ervoor vechten doe ik niet meer.'

2. Sitcom: Lucille Ball

'Ja, Lucille Ball, Lucille Ball! I Love Lucy en The Lucy Show behoorden tot de eerste sitcoms, het waren de jaren vijftig en zestig. Zij was zo'n ongelooflijk grappige vrouw. Dat geschreeuw, die schelle stem. Ik dacht al snel: dat wil ik óók. Op een gegeven moment herken je het stramien. Alles draaide om een misverstand en zij bedacht iets geniaals om de kwestie op te lossen. Dan speelde zij zelf maar de loodgieter, of zoiets. Dat liep natuurlijk uit de hand en op dat moment deed mister Mooney, de krenterige bankdirecteur, de deur open. En dan hoorde je bwa, bwa, bwa, bwaaa en kwam de aftiteling. Ik vond het allemaal geweldig.'

Lucille Ball. Beeld getty

3. Theatergezelschap: Werkteater

'Ik zat in het laatste jaar van de Kleinkunstacademie en zocht een stageplek. Samen met Kees Prins, met wie ik toen het cabaretduo De Duo's vormde, meldden we ons bij het Werkteater. Daar zaten acteurs als Marja Kok, Gerard Thoolen, Shireen Strooker, Joop Admiraal, Peter Faber. Ik had er al een bijbaantje, als schoonmaker. Ik had gezien wat ze deden. Op de Kleinkunstacademie leerde ik vooral wat ik niet moest gaan doen: niet op een barkruk gaan zitten en over de atoombom gaan praten. Ik wilde het hebben over gevoelens, emoties, het bestaan. Dit was de plek bij uitstek. Het Werkteater maakte voorstellingen op locatie: het ging over kanker in het kankerziekenhuis, over dementie bij dementen. Het was vernieuwend, het was geniaal. Hier heb ik acteren geleerd. Helmert Woudenberg zei dat je moet uitstralen dat je een geheim bij je draagt, dat je een kip onder je overhemd hebt en dat jij de enige bent die dat weet. Als je alles geeft op het toneel, blijft er niks meer over om je te verwonderen. Daar had je wat aan als beginnend acteur.'

4. Mime: Jim van der Woude

'Hij zat bij Hauser Orkater. Altijd als ik hem zag, viel mijn mond open. Hij deed iets met draadjes die als waterstralen uit een douchekop kwamen. Hij was in de weer met elastiekjes en stokjes in zijn gezicht. Ik herinner me een act waarin hij een visdraad aan zijn lul had gebonden, en oogjes zoals je die bij kaarten of pasfoto's ziet boven zijn ballen had geplakt. Zo kreeg je een soort gezicht, met zijn lul als bewegende neus. Jongen, briljant! Briljant! Zoiets schudt iets wakker bij je. Zie je wel, je kunt rare dingen doen. Hij speelt niet meer. Ik geloof dat hij op een bootje zit en houtsnijwerk maakt.'

5. Schoenen: Birkenstocks en Crocs

'Nu ik last van hielspoor heb, kan ik eigenlijk alleen nog maar Birkenstocks en Crocs dragen. Dat ze afschuwelijk zijn, dat je ze associeert met ziekenhuismensen en dikke Amerikanen die het niet uitmaakt hoe ze eruit zien, kan me echt niks schelen. Ze lopen heerlijk. In die Birkenstocks zit een voorgevormd bedje dat mijn voet goed ondersteunt en de Crocs veren zo lekker mee; je kunt er geweldig mee slenteren. Ik koop ze wel in onopvallende kleuren. Geen rood, of geel of roze. Ik ben Pipo de Clown niet.'

6. Land: India

'Volgens mij ben ik in mijn vorige leven Indiër geweest. Er is geen land waar ik me zo thuis voel. Ik kom er vanaf mijn twintigste, ik ben er zo'n dertig keer geweest. Alles is extreem: de schoonheid én de lelijkheid. Ik weet het: veel mensen vinden het vies in India en confronterend. Maar als ik hier de deur uitstap, zie ik junks, daklozen, eenzame kinderen - dat is ook schrijnend om te zien. In India is het natuurlijk nog armer, ze zien er uit als de bedelaars bij ons in de Middeleeuwen. Wat lapperiger. Maar de schaal van de confrontatie verschilt niet wezenlijk. De schijterij moet je maar voor lief nemen. Veel water drinken, weinig eten, dan komt het vanzelf weer goed.'

India. Beeld Getty / Subhendu Sarkar

7. Sleutelmoment: de moord op J.F. Kennedy (1963)

'Voor mij was dat de eerste keer dat ik me ervan bewust was dat er iets belangrijks was gebeurd. Ik zat met vriendjes op een tuinhekje aan een achterommetje en hoorde de buren praten over de moordaanslag. Ik voel de spijlen nog. Iedereen was erg in de war. Al snel zag ik ook de beelden uit Dallas: Jackie Kennedy die zich over haar man buigt en dan snel over de motorkap uit de auto probeert te komen. Maar het is niet zo dat die gebeurtenis bij mij een kiem van belangstelling voor politiek heeft gelegd. Ik ben er later in mijn werk ook altijd ver van gebleven.

'Ik ben zelf een enorme twijfelkont. Voor mij is zelden iets zwart of wit. Mijn drijfveer was vooral iets zo goed mogelijk na te doen. Zo dichtbij te komen dat je voor tv ongemerkt de banden van het origineel zou kunnen verwisselen. Ik plaatste alleen de materie omwille van de grap in een andere context - zoals die Groningse boer die een Afrikaanse krijger wordt. Ik zei daarmee iets over televisie en misschien ook wel iets over de maatschappij, maar dat was niet het hoofddoel.'

8. Lunch: rijstballen

'Op de Ferdinand Bolstraat zit een takeout-Japanner, Onigiri, een piepklein zaakje. Iemand daar draait ballen van plakrijst met vullingen van vlees of vis. Goddelijk. Lauwwarm. Ik geloof dat een bal 2 euro kost. Na één zit je al vol. Ik neem er twee. Ik rij er voor om.'

9. Tv-muzak: Say Yes to the Dress

'Ik kijk nog maar heel weinig televisie. Maar dit programma volg ik met een bord eten op schoot. Het concept is leuk en goed: een meisje gaat een bruidsjurk kopen en de familie en de beste vriendinnen gaan mee.

'Wordt het een mermaid- of een trompetjurk? Je weet dat de twijfel komt. Je voelt dat de moeder de meeste invloed heeft. Het wordt vaak de eerste jurk, maar dan met een sluier erop en dan gaat de moeder huilen. Iedereen blij.

'Zoiets vraagt om een parodie, natuurlijk. Met Tosca heb ik ooit Ron's Honeymoonquiz gedaan. We zien elkaar soms weer, gelukkig. Dat is lang niet mogelijk geweest, daar ga ik niks meer over zeggen. Maar we zijn soulmates, het is fijn dat er contact is. Ze is lekker met een vriendin door de wereld aan het wandelen.'

Say Yes to the Dress.

10. Festival: Kwakoe

'Op Kwakoe in de Bijlmer zie je hoe verschillende culturen zich heel goed kunnen mengen, al is de hoofdmoot nog altijd Surinaams. We gaan er op stoelen zitten en we eten vette saté en spareribs tussen de blauwe dampen van het vlees en drinken halve liters bier. Iedereen ziet er op zijn paasbest uit en trekt langs. Heerlijk! Ik val op dikke billen, dus, man, ik zit op rozen! Elk jaar ben ik er.'

11. Foto: slipperselfie

'Ik kreeg deze foto van vrienden toegestuurd. Ik vermoed dat de kinderen Syrische vluchtelingen zijn. Ze kijken net als alle andere kinderen die zichzelf fotograferen.

'Ik denk dat ze dat nopje onder de zool als het oog van de camera zien. Kinderen die spelen dat ze een selfie maken - mijn hart brak.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden