Ik ben God en jij bent een mier

Het gros van de Nederlandse sportbonden wenst dat er een gedragscode komt die seksueel wangedrag van trainers beteugelt. Dick Sol heeft als turndocent van nabij meegemaakt hoe een relatie coach/pupil uit de hand kan lopen....

HANS VAN WISSEN

JE GELOOFT niet wat er gebeurt, je wílt het niet geloven. De neiging bij verenigingen is om het meteen in de doofpot te stoppen. Men weet niet hoe te handelen in een geval van seksuele intimidatie. Daardoor kunnen coaches soms een lang spoor van ellende trekken. Door het hele land heen.'

Dick Sol is hoofdbestuurslid van de Koninklijke Nederlandse Gymnastiek Bond, ALO-docent, een geroepen opleider, en al een kwart eeuw betrokken bij het topturnen. Niemand die duidelijker beseft dat het één van de 'risico-sporten' is. De aanvangsleeftijd in het turnen is laag, talentvolle pupillen vragen extra aandacht en niet zelden worden ze daarom alleen gelaten met hun trainer.

Sol: 'Het is lang geleden, maar ik gaf training in Amsterdam en ik kreeg bange vermoedens over een collega, vermoedens die ook uitkwamen. We hebben de politie ingeschakeld en ik had toen al de gedachte: dit moet binnen de bond breed bekend worden.

'Maar iedereen was bang om het probleem te bespreken. De betrokkene werd bij zijn nieuwe vereniging in Volendam uiteindelijk zelfs met vlag en wimpel binnengehaald. Vanwege zijn technische capaciteiten. En daar heeft zich exact hetzelfde afgespeeld.

'Ik verwijt mezelf dat ik er niet nog meer ophef van heb gemaakt. Ik zag in concreto niets, maar ik heb er wel bij gestaan. Je gaat om met een vent die fantastische technische prestaties levert, en toen hij beschuldigd werd, kwam zelfs zijn vrouw erbij om zijn gedrag toe te dekken. Het ging om één meisje tegen de brave blauwe ogen van die trainer en zijn echtgenote. Wie had er gelijk? Ik heb dat meisje later mijn excuses aangeboden. Want na een jaar kwam er weer een. Toen een volgende. Ik heb de drie bij elkaar gehaald en toen kwamen er nog zes.

'Het zijn altijd dezelfde mannetjes, dezelfde types. En het speelt zich bijna altijd in intensieve trainingsprocessen af. Ze denken: ik ben god en jij bent een mier. Ze vernederen hun pupillen en denken dan alles te kunnen doen. Ontluisterend, vernietigend was het, toen ik destijds merkte dat de vrouw van die coach er gewoon aan mee deed. Bij overnachtingen begon het met stoeien. En dan later haar man verdedigen.'

Twee weken geleden werd een turntrainer in Nijmegen veroordeeld wegens seksueel misbruik van zeker vijf kinderen. Hij kreeg zes maanden voorwaardelijk en 240 uur dienstverlening. Gedurende vijf jaar mag hij zijn vak niet uitoefenen. Sol: 'Ik weet inmiddels welk leed dit soort ervaringen teweegbrengt. Het verdwijnt nooit. De schade kan beperkt worden, maar de aantasting van de persoonlijkheid en het schuldgevoel gaan niet weg.

'Ik vind de uitspraak in die Nijmeegse zaak genant. De straf weegt niet op tegen het leed. Iemand die mijn beurs steelt, is een dief, iemand die mijn intimiteit steelt is een werkelijke misdadiger. Maar hij komt er met een voorwaardelijke straf van af. Over vijf jaar kan hij weer ergens anders training geven.

'Ik weet niet of het veranderd is, maar destijds kon een meisje van boven de zestien jaar geen gerechtelijke vervolging instellen. Want juridisch was ze volwassen. Terwijl het bekend is dat dit soort traumatische ervaringen pas later loskomt. Aanvankelijk denken kinderen nog dat het erbij hoort, vooral als het om een succescoach gaat.

'Ook rare, ongewone ervaringen worden geaccepteerd. Omdat de man zekerheid verschaft op een moment dat zijn pupil onzeker en kwetsbaar is. Dat geeft coaches ten opzichte van jonge kinderen een enorme machtspositie. Ik heb ook niet onvoorwaardelijk vertrouwen in de maatregelen die nu vanuit de sport worden voorgesteld. Daarvoor ken ik te veel louche mannetjes die handjeklap spelen.

'Ik ben blij dat er een gedragscode komt, maar mijn wantrouwen is niet weg. Het is vreemd en jammer dat er pas nu serieus over het probleem wordt nagedacht. De put dempen als het kalf verdronken is, neem me de gemeenplaats niet kwalijk. Ik geef mijn ziel misschien meer bloot dan ik als bestuurder misschien zou moeten doen. Maar ik weet wat het gevolg is van slecht beleid, ik heb de gevolgen gezien.'

'In principe zijn er twee manieren waarop de coach de atlete op subtiele wijze van hem afhankelijk kan maken. De eerste draait om isolering. Dat wil zeggen dat de coach alles in het werk stelt om de relatie die de sportster met hem heeft tot de allerbelangrijkste te maken. De tweede manier is gericht op het vergroten van de atlete's afhankelijkheid door haar blinde vertrouwen te verwerven'. (Todd Crosset, samenvatting van een lezing tijdens het congres 'Sport, sex en gender' in 1986. Vertaling en bewerking: Bart Crum.)

Anita Staps: 'Ik ben nog strijdbaarder dan een paar weken terug, mijn woede is alleen maar groter geworden. Peter Ooms ging wild om zich heen slaan in een poging om zich te verdedigen. Als hij aan de leugendetector was gezet, zou die op tilt zijn geslagen.

'Het ergste vind ik het eigenlijk voor Monique van der Lee, die nog actief is en wier vader zelfs door Ooms werd beschuldigd en beschadigd. Het moet stoppen voor haar, het mag niet zo zijn dat zij zich in het nauw voelt gedreven. Maar het is moeilijk zo'n gevecht door te zetten.

'Ik heb hier in Zeeland zelf een sportschool. Ik verlies klanten. Want je hebt altijd tegenstanders. Mensen die medelijden hebben met de dader. Besef je wel dat je iemand kapot maakt? Dat soort vragen krijg je. Maar gelukkig staat 85 procent van de mensen achter me. En 98 procent van de vrouwen. Het is schering en inslag, ook hier in de gereformeerde Zeeuwse gemeentes. Er komt door onze zaak veel boven en daar put ik kracht uit. Maar er blijven mensen die het willen doodzwijgen.

IS DAT DRAMA op de school in Amersfoort toeval? Ik geloof het niet. Ik zit te kijken naar een uitzending over die Peter R. de Vries en ik denk aan Ooms. Ik weet dat geen twee gevallen vergelijkbaar zijn, maar de overeenkomst is dat het gewoon zieke mensen zijn. De Vries belazert misschien volwassenen, maar pathologische turntrainers als Ooms hebben met jonge kinderen van doen. Je kunt het vergelijken met hulpverleners die zich in een een-op-een-situatie vergrijpen aan zwakzinnigen.'

'De Westerse samenleving socialiseert haar leden doorgaans overeenkomstig specifieke geslachtsrollen. Van mannen wordt verwacht dat ze sterk, actief en dominant zijn. Daarentegen wordt van vrouwen verwacht dat ze door passief, gehoorzaam, afhankelijk en zwak te zijn een complementaire rol vervullen. De machtsrelatie tussen vrouwelijke atleet en mannelijke coach kan voor een deel vanuit deze socialisatieprocessen worden verklaard.'

Staps: 'Ik vind het op zich goed dat er een gedragscode komt, dat deskundigen zich over het probleem buigen. Want het is een topje van de ijsberg. Maar het is moeilijk in wetten vast te leggen. Het belangrijkste is dat de kwestie bespreekbaar wordt, dat er voorlichting wordt gegeven. Kinderen moet geleerd worden nee te zeggen. Ook als het alleen maar gaat om een hand die op een been wordt gelegd.

'Als een kind dat niet wenst, moet het dat kunnen zeggen. Het is een taak van ouders en opvoeders dat duidelijk te maken. Een gedragscode zou ook strafbepalingen moeten bevatten. Als er op seksuele intimidatie in de sport een straf staat, zien mensen ook het nut van aanklagen in.'

Sol: 'Anderhalf jaar geleden heb ik binnen de bond al een mini-congres over het thema georganiseerd. De aanleiding was tweeledig. Er was een ALO-studente die de Sommer-prijs won met een scriptie over de macht van trainers. Daarnaast had de bond besloten tot het opzetten van regionale steunpunten. Tot dan toe was de bondstraining gecentraliseerd op Papendal en kon dus vanuit de bond toezicht worden gehouden. In de nieuwe situatie bleef de KNGB mede-verantwoordelijk zónder controle te kunnen uitoefenen.

'Papendal was de dood in de pot voor de verenigingen, want die zagen hun beste turnsters steevast verdwijnen naar het semi-internaat. Maar de decentralisatie was ook gevaarlijk. Je laat het los en hebt geen controle meer. Terwijl je weet hoe het in trainingsprocessen kan toegaan. Hoe prestatiebeluste trainers en prestatiegeile ouders geneigd zijn elkaars gedrag te bedekken terwille van het succes.'

'Feitelijk gebeurt hier het volgende: de coach geeft de atlete de schuld voor zijn wreedheid. Gemotiveerd door haar hang naar succes accepteert de atlete dan de verantwoordelijkheid voor zijn sadistisch optreden. Soortgelijke verschijnselen worden beschreven in studies over vrouwenmishandeling. Vaak geeft ook daar de man de de schuld voor zijn gewelddadige optreden aan de vrouw. Vaak begint de vrouw deze beschuldigingen te accepteren en dan maakt ze zichzelf verwijten. Schuldgevoel dwingt haar dan te blijven en het beter te doen. Voor atletes is het vrij normaal om de instructies van de coach te volgen, ondanks aanmerkelijke fysieke en psychische pijn. De coach kan zijn handelen altijd rechtvaardigen door te zeggen dat de sport dit vraagt en de atlete het nodig heeft.'

Sol: 'Tijdens die clinic van anderhalf jaar geleden is de gedachte van een gedragscode geboren. Otto Sanders (voormalig trainer van het grote, maar inmiddels fysiek afgekeurde talent Stasja Köhler) ziet niets in een gedragscode, omdat het contact tussen trainer en pupil toch niet valt vast te leggen. Sanders is een uitnemend begeleider, maar ik ben het absoluut niet met hem eens. Een gedragscode kan wel degelijk een preventieve functie hebben.

'Wat mij betreft worden bij alle regionale steunpunten vertrouwensmensen aangesteld die kunnen communiceren in de driehoek kinderen-ouders-trainers. Dat hoeven geen hinderlijke pottenklijkers te zijn, maar gewoon aanwezigen. Zoals de katholieke turnbond ooit een dame had met een uithuilfunctie. Dat werkt vaak preventief.'

Enkele van de coaches hebben hun oudere atletes lastig gevallen. Anderen hebben atletes gedwongen een seksuele relatie aan te gaan. Eén coach werd recentelijk beschuldigd van achttien verkrachtingen. Alle slachtoffers waren zwemsters. Gezien hun afhankelijkheid van de coach gaven sommige atletes toe aan de avances van de coach. Een aantal interpreteert haar gevoelens als liefde. Opgemerkt dient te worden dat coach-atlete-huwelijken talrijk zijn. Men kan slechts speculeren over de vraag of sommige van deze huwelijken een voortzetting van onevenwichtige machtsrelaties vormen.'

Staps: 'De dader laat niets zien, Ooms luistert naar niets. Daarom moet het tot de grond toe worden uitgediept. Voor anderen, voor nieuwe slachtoffers. Ik dacht ook dat het met mij alléén gebeurde. Dat ik als veertienjarige die ene speciale was. Later dacht ik dat ik die ene ongelukkige was, de enige bij wie hij zijn vingers had gebrand. En ik dacht: de onmacht en jaloezie die hij toen liet blijken, daar zal hij wel van geleerd hebben.

'Ik vond: hij hoeft niet gestraft te worden. Ik gaf het een plaats in mijn leven. Totdat ik hoorde dat Monique van der Lee ook een van de slachtoffers was. Er gingen al geruchten, maar plotseling wist ik: m'n hemel, het is al twintig jaar aan de gang. Ik moest wat doen want het was dus een pathologisch geval. Ik houd mijn hart vast voor wat er gebeurt. Daarom spreek ik mezelf uit. Wraakgevoelens zijn het niet. Het gaat me gewoon om het gevaar dat jonge meisjes lopen. Het bewijs is zo moeilijk te leveren, ik weet ook hoe gevaarlijk het is zulke harde beschuldigingen te uiten. Maar die absolute onderdanigheid tegenover een coach moet gewoon verdwijnen.'

Sol: 'Het gebeurt ook dat erotiek aanvankelijk geen rol speelt. Dat het louter gaat om macht, zo van: dit poppetje kneed ik tot m'n modelspeeltje. Daar hoort alles bij: het voorschrijven van gedrag, het voedingsregime bepalen. Dat zijn sluipende processen en niemand heeft het in de gaten. De intimiteit is het bewijs.

'De trainer/coach ziet daarin de bevestiging: kijk eens welke macht ik heb. Dat hoeft niet eens iets met gevoelens te maken te hebben. Maar het gaat bij de pupillen nooit meer weg. Wat mij diep raakt, is de katharsis. Bijna zonder uitzondering hopen de slachtoffers dat het slecht gaat met de dader. Het is heel goed dat het probleem uit de taboe-sfeer komt, maar er meteen, bij het eerste voorval, over praten is nog steeds niet gemakkelijk.'

'Een andere coach onderbrak vaak de training om lange lessen te geven over politiek, kleding, wat te eten, hoe te slapen en wie te kussen. De atlete, die dit vertelde, voegde daaraan toe: En verdomme, bijna iedereen deed wat hij zei.'

Staps: 'Judo is een prachtige sport. Maar bestuurders hebben dikwijls weinig meer dan het niveau van een visstick. Hoe kunnen zij adequate maatregelen nemen? Het judo wordt afgeschilderd als een modderpoel, maar kijk eens naar het voetbal. Kijk naar de gereformeerden. Er zijn overal modderpoelen, maar met die vaststelling los je niets op.

'Het gaat erom dat levens worden geruïneerd. En als je dat als slachtoffer aan de kaak stelt, word je bijna dader. Ik heb vier weken achterstallig werk en slapeloze nachten. En mensen begrijpen nog steeds niet dat ik het voor toekomstige slachtoffers doe. Er lopen zo veel schoften rond. Laat de sportbonden zich maar eens achter de oren krabben.'

SOL: 'SEKSUELE intimidatie kan rampen aanrichten. Kinderen die zich verzetten, krijgen te horen: dan rot je maar op. Ik voel me als bestuurder een soort brandweerman. Want het gebeurt dat drie meisjes met succes worden omhelsd en dat twee anderen worden weggeschopt. Ik moet ouders teleurstellen, het is soms een krankzinnig vak.'

Staps: 'Wat bonden doen, als het om seksuele intimidatie gaat, is een schertsvertoning. Het moet nu echt een keer afgerond worden. In alle openheid. Er moet een einddoellijn komen. Ooms heeft alle kansen gehad. Hij gaf die persconferentie en ik ging over mijn nek. Normaal zitten dat soort gasten toch in een gesticht. Maar al hangt hij aan de hoogste boom, hij blijft doorgaan.

'We zoeken nu uit of hij juridisch niet alsnog te vervolgen is. Want van de tuchtcomissie van de judobond verwacht ik weinig. Die is bang, ze weten zich er geen raad mee. Ze eisen van ieder een verklaring, met de precieze data en plaatsen. Gelukkig heeft de officier van justitie in Breda een eigen initiatief genomen. Die stelt een diepgaand onderzoek in waarbij de details van onze aanklacht niet nodig zijn.'

Sol: 'Het is de in de sport altijd bonje geweest over dit soort kwesties. Ik ben blij dat het taboe doorbroken is. Dat mensen gewaarschuwd zijn. Dat de controle en voorlichting nu misschien beter worden. Aandacht moet er vooral ook zijn voor kinderen die zich uitleveren en vervolgens de top niet halen. Die kunnen een dubbel trauma oplopen.'

'In onderzoeken komt naar voren dat soms sprake is van coöperatie van de zijde van het slachtoffer. Deze medewerking is echter in alle gevallen gegeven als een manier om nog maar het beste van de penibele situatie te maken.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden