'Ik ben geen slachtoffer meer, ik ben een overlever'

Precies vijf jaar geleden stond Björn Ihler oog in oog met Anders Breivik, de massamoordenaar op het Noorse Utoya. 'Als je de draad weer kan oppakken, ben je een overlever.'

Noorse speciale eenheden arriveren bij de kust voor het Noorse eiland Utoya, na de schietpartij op de jongeren van de Arbeiderspartij, juli 2011. Beeld Reuters

Overal om zich heen hoorde Björn Ihler rotjes knallen - alsof er vuurwerk werd afgestoken op het idyllische eilandje Utoya, waar de jongeren van de Noorse Arbeiderspartij hun zomerkamp hadden opgeslagen. Toen zag hij een man dreigend over de heuvels komen en vrienden wegstuiven.

Het is vandaag precies vijf jaar geleden dat Ihler, toen 20 jaar oud, oog in oog stond met Anders Behring Breivik, de als politieman vermomde extreemrechtse massamoordenaar. Ihler rende de bossen in en nam onderweg twee doodsbange jongetjes van 8 en 9 jaar onder zijn hoede.

Zoekend naar een schuilplaats stuitte hij op een berg lichamen. Vanuit de stille massa steeg het geluid op van een rinkelende mobiele telefoon. Ihler moest denken aan die vader of moeder aan de andere kant van de lijn die hun kind nooit meer zouden spreken. Hij rende verder.

Op het zuidelijkste puntje van Utoya dacht hij beschutting te hebben gevonden. Wanhopig probeerde hij de jongetjes stil te houden. Ze mochten hun schuilplaats niet verraden. Boven hun hoofden cirkelde een helikopter. Aan de overkant van het water doemde een lange rij politieauto's met blauwe zwaailichten op.

Eindelijk veilig, dacht Ihler, toen hij vanuit de bossen een gewapende politieman op hen zag afkomen. Maar de man in uniform kwam hen niet redden. Hij richtte zijn wapen op Ihler en begon te schieten. Hij miste.

Ihler en de jongetjes doken het water in, zwommen voor hun leven, de bocht van het eiland om, uit het zicht van het schietende gevaar. Daar kropen ze de bosjes in en hielden zich muisstil, tot ze uiteindelijk door een echte politieman in veiligheid werden gebracht.

Björn Ihler, overlevende van Utoya. Beeld AFP/Getty Images

Anders Breivik, zelfbenoemd 'kruisvaarder tegen de islam', zit een gevangenisstraf uit van 21 jaar. In Oslo, waar Breivik een autobom liet ontploffen, vielen 8 doden. Op Utoya maakte hij 69 dodelijke slachtoffers. Met satanisch genoegen had Breivik de in zijn ogen door links geïndoctrineerde jongvolwassenen, vijanden van de westerse cultuur, neergemaaid. Hij toont tot op heden geen berouw.

Ihler heeft de massaslachting overleefd, maar veel vrienden verloren. Toch zegt hij dat hij geen haat koestert. 'Ja, ik weet dat veel mensen dat onbegrijpelijk vinden. Maar ik wil geen energie steken in zijn persoon. Hij zit opgesloten, kan mij en anderen geen kwaad meer doen.'

In 2013 behaalde Ihler zijn bachelordiploma theater en performance design aan het Institute for Performing Arts in Liverpool. Met creatieve middelen probeert hij nu jongeren, van welke afkomst dan ook, van het radicale pad te houden. Hij is onder meer betrokken bij The Young Leaders van Extremely Together, opgezet door de Kofi Annan Foundation. 'Ik wil voorkomen dat anderen moeten meemaken wat ik heb doorstaan.'

In juni was hij in Amsterdam bij de slotconferentie van TerRa, een door de Europese Commissie gefinancierd preventieproject tegen terrorisme en radicalisering. Tijdens een paneldiscussie met een ex-islamist, ex-neo-nazi en ex-extreemlinkse activist wordt gezegd dat niet gekte, maar logica veelal de drijfveer is van gewelddadige acties. Ihler knikte instemmend.

'Het is belangrijk om de logica van extremisten te doorgronden', legt Ihler later uit in een telefonisch interview vanuit Kazachstan. Voor zijn levensmissie en zijn onderzoek naar 'de extremistische geest' reist hij de hele wereld over. Van Kazachstan naar Duitsland, Roemenië en Turkije, 'waar veel jonge Europese moslims langskomen op weg naar het kalifaat'.

De eerste dagen na de aanslag op Utoya was Ihler volkomen van de kaart. 'Het was een chaos in mijn hoofd, ik was getraumatiseerd. Kon maar niet begrijpen waarom Breivik mij wilde vermoorden. Wat had ik hem aangedaan? Na een week ben ik zijn manifest gaan lezen. Breivik beschrijft daarin dat hij een verdedigingsoorlog aan het voeren is, zich verzet tegen de in zijn ogen desastreuze immigratie.

Archieffoto van Anders Breivik uit 2012. Beeld anp

'Hoewel ik zijn redeneringen niet helemaal kon volgen, zijn wereldbeeld staat haaks op dat van mij, ontdekte ik dat er een zekere logica zit achter zijn daden. Zoals zoveel extremisten is hij buitengewoon goed in staat zijn missie te beargumenteren. Gewelddadige extremisten hebben met hun acties een hoger doel voor ogen, ze strijden voor een ideaal.'

'Wat mij steeds weer beangstigt, is de neiging van velen een terrorist weg te zetten als een monster of als een gek. Dat gebeurde in Noorwegen ook. In de publieke opinie was Breivik of ontoerekeningsvatbaar, of hij werd ontmenselijkt en afgeschilderd als een soort Lord Voldemort, de Heer van het Duister, uit de Harry Potter-serie. In de rechtbank trof ik geen gek en geen monster, maar een mens. Als je dat accepteert, besef je dat ook andere misleide mensen tot dergelijke gruweldaden in staat zijn.

'Monsters en gekken zijn niet op het rechte pad te brengen, mensen soms wel. Daar zet ik me voor in. Ik denk dat we meer bereiken door ons gezamenlijk, schouder aan schouder, in het grijze midden te verweren tegen de extremistische flanken, dan door andersdenkenden te demoniseren.'

Is zo'n jaar vol aanslagen niet ontmoedigend?

'Nee, want ik weet dat het een moeizame missie is. Parijs, Brussel, Orlando, Istanbul, de moord op de Britse Labour-parlementariër Jo Cox, Nice, al die recente slachtpartijen onderstrepen het grote belang van mijn opdracht. Al lukt het me maar om één extremist van het radicale pad te duwen, dan heb ik mijn steentje bijgedragen. Dan is mijn missie geslaagd.'

Heb je je trauma volledig verwerkt?

'Na die aanslag op de luchthaven van Istanbul kreeg ik het even Spaans benauwd. Vanwege mijn vele reizen kom ik daar bijna wekelijks. Toen kwam het geweld even heel dichtbij. Maar ik kon het ook weer snel achter me laten. Ik ben geen slachtoffer meer, ik ben een overlever.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Zicht op het Noorse eiland Utoya. Beeld anp

Wat is het verschil?

'In het jaar van de aanslag op Utoya studeerde ik in Engeland. Dat was een gelukkige bijkomstigheid. Na de vakantie kon ik weg uit Noorwegen, waar de slachtoffers veel te lang in het leed bleven zwelgen. In mijn studiestad Liverpool hielp een psychiater me met het oppakken van mijn oude leven. Ik moest weer gaan studeren, me aan schema's houden. Hij had aandacht voor praktische zaken. Als je de draad weer kan oppakken, dan ben je een overlever.'

Help je ook andere slachtoffers de overleversdrempel over?

'Ik heb contact met sommige slachtoffers van aanslagen in Londen, Parijs, Istanbul. Wat me opvalt, is dat ze onvoldoende worden bijgestaan. Zeker: er is slachtofferhulp, maar die schiet nogal eens tekort. Ze krijgen vaak dezelfde hulp als slachtoffers van een natuurramp of van een groot ongeval. Het is toch echt iets anders als je oog in oog hebt gestaan met iemand die erop uit is jou te doden.'

Zijn er inmiddels veel Utoya-overlevers?

'Dat weet ik niet. Ik heb niet zoveel contact meer. Mijn visie op terrorismebestrijding wijkt af van die van de Noorse Arbeiderspartij. Ik had een opiniestuk geschreven, dat werd gecensureerd. Toen zijn we uit elkaar gegaan, de partij en ik.'

Hoe gaat het met de twee jongetjes die de aanslag met jou hebben overleefd?

'Ze hebben allebei hun vader verloren op het eiland. Zij waren mee als bewaker. Ik heb spaarzaam contact met hun families. Ik krijg een kaartje met Kerstmis en soms wat foto's toegestuurd. Het schijnt goed met hen te gaan. Ik houd afstand, want ik doe hen aan Utoya denken. Ze weten dat ze altijd bij me kunnen aankloppen als ze me nodig hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden