'Ik ben ervan overtuigd dat televisie kan binden'

Informatieve tv moet goedkoop en snel, vinden de omroepen. Onzin, vindt documentairemaakster Ireen van Ditshuyzen. 'Aan informatieve tv moet juist meer tijd worden besteed....

OF ZE in één dag een vier minuten durend filmpje wilde maken over hoe er in Nederland wordt aangekeken tegen euthanasie. Tv-producente/regisseuse Ireen van Ditshuyzen kreeg onlangs dit verzoek van een buitenlands tv-station. Dat was erg onder de indruk van de IKON-documentaire Dood op Verzoek en wilde alles weten van de euthanasiepraktijk.

Ireen van Ditshuyzen (Zeddam, 1941): 'Ik werd zo ontzettend boos! Ik zei: ''Schaam je voor deze vraag! Ik ben geen handelaar in zelfdoding'''

Zo'n telefoontje krijg je ook omdat je een internationaal gerespecteerd documentairemaakster bent. Niet dat de beller zich had verdiept in hoe ze werkt. Had hij dat wel gedaan, dan had hij niet gebeld. Van Ditshuyzen heeft niets op met de huidige trend onder tv-'documentairemakers'. 'Hijgerigheid levert niks op. Ik kàn zo niet eens werken. Ik zou mezelf niet vertrouwen.'

Ze werkt liever lang aan een produktie. Veel research, gaan praten met de hoofdrolspelers en pas dan een eerste scenario maken. Zo'n aanpak kost tijd. Aan Vergeten, haar schitterende KRO-documentaire over dementie, werkte ze vier jaar. Volgende week maandag krijgt ze voor haar hele oeuvre de Nipkow-schijf (tv-prijs namens journalisten van de geschreven pers).

Wie, analoog aan dat buitenlandse tv-station, Ireen van Ditshuyzen boos wil maken, moet zeggen: 'Lekker luxe hè, vier jaar werken aan een documentaire van twee uur?'

'Wat luxe? Het is verdorie een keuze! Ik ga nooit akkoord met het budget van een omroep. Ik ga de markt op! Fondsen, ministeries en God mag weten wat. Ik kan mooie dingen maken, omdat ik zelf geld meebreng! Mijn collega's die bij de omroep in dienst zijn (Van Ditshuyzen is zelfstandig producente, red.), zijn helaas niet hard, niet alert genoeg. Ze laten zich opjagen.

'Er is een schijndiscussie aan de gang bij de publieke omroepen. Informatieve tv wordt vaak afgedaan als verliespost. Het moet goedkoop en snel. Aan informatieve tv moet juist meer tijd worden besteed. Vooral aan de schoonheid van een film. Het schijnelement is dat het publieke bestel eindelijk heeft ontdekt dat goede informatieve tv het enige wapen is tegen de concurrentie. Of in ieder geval het enige bestaansrecht. Die erkenning is er, maar dan vergeten ze toch geld vrij te maken.'

- Dat horen we vaker: alle ellende komt voort uit geldgebrek.

Ze gaat doceren. 'Luister. Endemol maakt 420 amusementsprogramma's van dezelfde soort per jaar, en dat mag vier ton per programma kosten. Per keer kijken dan anderhalf miljoen mensen. Mijn Vergeten kostte zeshonderdduizend gulden. Omdat de KRO hem op prime time zette en ontzettend goed gepromoot heeft, hebben één-en-een-kwart miljoen mensen gekeken. Dus het kan! Vooral als je geld en vakmanschap bij elkaar brengt.'

En het geld is er wel, weet ze. 'Het is natuurlijk fantastisch om Paul de Leeuw te hebben, maar die man is waanzinnig duur.' Ach, het èchte geld bij de publieke omroep vind je elders. 'Je dacht toch niet dat het publieke bestel geen winst maakt? Vijftig, zestig, tachtig miljoen. Dat hebben ze hoor. Al die enorme landgoederen. Vergeten heeft toch aangetoond dat informatieve tv ook veel kijkers kan trekken? Dus reclameblokken, dus geld genereren?'

Waar ze ècht bang voor is, is dat de commerciële concurrentie straks ook het segment informatieve programma's beheerst. 'Zo'n John de Mol laat alles onderzoeken, alles meten. Die weet ook wel dat informatieve tv wel degelijk geld kan opbrengen.'

- Is het erg als de commerciële omroepen alles beheersen?

'Het hoeft niet erg te zijn, maar het is wel gevaarlijk om volledig afhankelijk te zijn van commerciële omroepen. Kijk naar Canada, naar de VS. De Republikeinen willen de Public Broadcasting Stations de nek omdraaien.

'Kijk naar de Engelse situatie. De BBC is er niet beter op geworden. Je ziet bij de BBC ook steeds meer documentaires met sensatie-effecten. Trillende camera's, zonder dat dat iets toevoegt aan het verhaal. Dat is kennelijk het antwoord op de commerciële concurrentie.

'Ik zag bij een documentaire-festival in San Sebastian een aanval op Greenpeace, gemaakt door een Noors tv-station. Die aanval trof de voorzitter, een foute man. Steeds als het over hem ging kreeg je een champagneglas in beeld! Die man wilde namelijk niet meewerken. Een champagneglas! Gedver. De goedkoopte van zo'n truc! Ik zou de plaatsvervanger van die man hebben gezocht. Als kijker wil je weten of het klopt, of die voorzitter inderdaad slecht is. Ik wil kunnen checken. Wat is nou de informatieve waarde van een champagneglas?'

Ze houdt niet van filmische trucjes, ter 'ondersteuning' van een betoog. Zo'n opname als in de IKON-documentaire Dood op Verzoek waarin de arts door zijn glazen wand naar buiten staart zie je haar niet maken. In een goed gefilmd verhaal kun je wel op een andere manier duidelijk maken dat het ook voor een arts geen pretje is om iemands leven te beëindigen.

En inderdaad, de konijntjes en jagerstaferelen in het Arscop-item van Brandpunt (over de 'foute' oom van Brinkman) hoefden van haar ook niet.

Over Brandpunt: ze is erg blij dat dat programma zoveel lof ontvangt. De aftocht van Lubbers, de val van Brinkman, het zijn staaltjes van gedegen spitwerk. 'Even los van het filmische, de kwaliteit straalt ervan af.'

De KRO is toch al goed bezig, vindt ze. Die omroep heeft twee jaar geleden eenduidig gekozen voor zoveel mogelijk informatieve programma's. De NCRV daarentegen heeft afgedaan. Daarmee heeft ze een conflict gehad over een herhaling van een documentaire over psychiatrische patiënten. Een meisje wilde niet nog eens op tv komen, want ze had inmiddels het psychiatrisch ziekenhuis verlaten. Van Ditshuyzen steunde het meisje en moest de NCRV uiteindelijk een schadeclaim betalen.

'Dan gaat de NCRV zo'n meisje intimideren. En dreigt mij met de rechter. Journalistieke vrijheid, weet je wel, maar wel ten koste van een ander! Van een individu. Kijk, als je met zo'n herhaling een maatschappelijk belang dient, een groot schandaal blootlegt. Dat is wel even een ander verhaal. Maar één persoon intimideren, een ex-psychiatrische patiënt, dat is toch onethisch?'

Gelukkig werken er bij de televisie ook mensen die wel 'innerlijke beschaving' hebben. Zoals haar cameraman bij Vergeten. Met hem, Deen van der Zaken, werkt ze het liefst. 'Ik houd van een camera die afstand houdt. In Vergeten zit helemaal aan het eind een scène met meneer Schulein. Hij heeft een nachtmerrie, je hoort hard geschreeuw, het is een ansgtige scène.

'Wij staan 's nachts voor zijn deur, in het verpleeghuis. Je hoort die man zo hevig schreeuwen, dat je je eerst afvraagt of je wel naar binnen kunt. Dan zegt de verpleegster tegen ons: ''Ja, dat is normaal.'' Later vraag ik nog een bevestiging aan de hoofdzuster. Die zegt ook dat dit geschreeuw zowat elke dag voorkomt. Dan weet ik: zo'n scène is bruikbaar om het ziekteproces van dementie weer te geven.

'Van zo'n nachtmerrie-scène zend ik nog geen tiende deel uit van het werkelijke geschreeuw. Ik wil dat kijkers schrikken, voelen en denken. Ik wil niet dat mensen schrikken, voelen, volschieten en niet meer kunnen denken.'

Hoeveel waarde ze ook hecht aan de 'schoonheid' van een documentaire ('Schoonheid is belangrijk. Je moet prikkelen, verleiden. Maar bij RTL staat elk show-programma in het teken van prinsesjes maken. Mooie jurkjes en chique rokkostuums. Bij informatieve tv moet je evenveel schoonheid bieden, alleen is dat twintig keer zo moeilijk als bij show-programma's'), belangrijker is het doel van de documentaire.

'Het doel is dat het verhaal maatschappelijke effecten heeft. Dat het versterkt in een redenering. Dat mensen die sleutelfuncties bekleden er ook werkelijk iets van opsteken en ook iets mee doen. Verbetering!

'Veel mensen hebben helaas een anekdotisch bewustzijn. Met al die hit-and-run-documentaires van tegenwoordig versterk je dat gevoel. Alles wordt dan anekdotisch, niemand heeft meer een greep op wat dan ook. Dat gruwelijke cynisme van journalisten, dat blasé toontje van: alles is al gedaan.

'Informatieve tv kan binden. Mijn films hebben als doel te binden. Dat het wel degelijk mogelijk is om greep te krijgen op de wereld, om controle te hebben op de democratie. Klinkt hoogdravend, hè? Als ik een mooie film maak kun je als ongeschoolde naar mijn film kijken omdat je geroerd wordt. Als geschoolde omdat je beroerd wordt. Dat bindt toch? Althans, dat hoop ik altijd maar. Religies en vakbonden, onze traditionele bindmiddelen, vallen weg. Ik ben ervan overtuigd dat tv kan binden.'

Terug in de straat, ook zo'n typische Van Ditshuyzen-film. Vorig jaar werd deze uitgezonden. Een beeld van zomaar-een-straat in een Amsterdamse stadsvernieuwingsbuurt. Tien jaar tevoren had Van Ditshuyzen met Netty van Hoorn van diezelfde straat een portret gemaakt.

'Wat je nu veel in zogenaamde documentaires ziet, is pure misleiding. Bloed, sensatie, je wordt verblind door shots. Je weet niet eens meer wat je hebt gezien. Al die aandacht voor criminaliteit en sex, het is inspelen op angsten. En wat het nou bijdraagt aan een betere wereld?

'Ik word gek van die filmische trucjes. Die snelle reportages over criminelen, veel scheve opnames en zo. Al dat suggestieve! Als ik op straat een boeventronie tegenkom, ga ik meteen op onderzoek. Ik kijk naar schoenen, naar handen, of 'ie iets engs aan zijn nek heeft hangen. Ik wil checken! Kijken of mijn makkelijke clichébeeld wel klopt. Er zijn zo veel mensen die afhaken, omdat ze nooit eens aardig over iemand kunnen denken.

'Ik geef graag toe dat je met louter human interest niet veel verder komt met het verbeteren van de wereld. Alleen maar dat is makkelijk. Terwijl het hoog tijd wordt dat er meer abstract wordt gedacht. Daarvoor moet je als tv-maker moeite doen, je moet op zoek naar andere metaforen.

'De politieke macht moet weer worden gecontroleerd. Paul Witteman zou zo'n programma kunnen maken. Hij zou moeten worden vrijgemaakt, een extra beloning krijgen om dit moeilijke klusje te klaren. Zo'n programma zou ik dolgraag helpen ontwikkelen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden