'Ik ben een medemaker'

'Spiegeltje, spiegeltje, ben ik eigenlijk geen Arkadina?', vraagt Sylvia Poorta zich wel eens af. Ze speelt in Tsjechovs 'Een meeuw' de diva die een jonge ster naast zich niet kan velen....

'Het is een takkewijf! Een diva die haar plek niet vrij wil geven, die de macht behoudt, die op het geld zit. Arkadina is in meerdere opzichten gierig.' Ondanks alles praat Sylvia Poorta met een zekere warmte over haar personage uit Een meeuw van Anton Tsjechov. Irina Nikolajevna Arkadina. Niet piepjong meer. Actrice. Het is leuk om te doen, zoals het leuk is om de duivel te spelen. En Tsjechov, ja, Tsjechov! Hij is haar lievelingsauteur.

Maar ondertussen: 'Weet je waar ik last van heb? Het is iets dat medicijnenstudenten in hun propedeuse wel schijnt te overkomen: opeens denken ze alle kwalen te hebben die ze aan het bestuderen zijn. Zo denk ik nu geregeld: mijn God, ben ik ook niet zo? Spiegeltje, spiegeltje, ben ik eigenlijk geen Arkadina - onmogelijk voor de jongere generatie?' Ze neemt een slokje koffie en zucht. 'En dan probeer ik het oordeel op te schorten. Laat ik het zo maar zeggen.'

Ze spreekt bedachtzaam, soms, met stiltes. Sylvia Poorta (1961), gelauwerd actrice, vol onzekerheden en dan opeens weer opmerkelijk gedecideerd. Verliet vorig jaar De Theatercompagnie, het ensemble (voorheen De Trust) van Theu Boermans, waaraan ze vast verbonden was. Maar bedacht zich geen moment toen Boermans haar benaderde voor Arkadina. 'Dat heeft ermee te maken dat je een geschiedenis hebt. Ik vind de combinatie Tsjechov-Theu een hele goede.' Onder zijn regie speelde Poorta Olga in Drie Zusters en Ljoebov in De Kersentuin. Die laatste vertolking leverde haar een Theo d'Or-nominatie op - een onderscheiding die ze eerder kreeg voor de duivel in Faust.

Het is daarbij hun 'tweede' Meeuw. Maar deze verschilt hemelsbreed van De Möwe - 'in het Tukkers' - uit 1988. Poorta was Polina, nadat Johanna ter Steege de rol verruilde voor filmbezigheden. 'We dachten toen meer in concepten', zegt ze peinzend. 'Iedereen was van dezelfde leeftijd, kwam niet in de buurt van degene die hij of zij speelde. Iedereen stond meer voor datgene waar de personages van Tsjechov óók voor staan: leven, de toekomst. De dood. Hoop. Dat werd toen explicieter uitgespeeld. Omdat je niet anders kon, de leeftijd gewoon niet had.'

Nu wel. 'En nu hebben we meer de gelegenheid de mens in zijn volle breedte te laten zien, met al z'n nuanceringen. Ik vind de vertaling Een meeuw ook passend nu, een meeuw onder vele.'

Ze koestert alle Tsjechov-rollen. De weg die Olga aflegt, de hulpeloosheid van Ljoebov. En ja, Arkadina. 'Haar zoon geeft een perfecte analyse, hoor. Arkadina is een psychologisch grensgeval. Ze probeert de moederrol op zich te nemen, die mogelijkheid krijgt ze ook van Tsjechov, maar het gáát niet. Ze is geobsedeerd, kan een jonge, rijzende ster naast zich niet velen. Als actrice zal ik die weg af moeten leggen. Ik ben er nog niet helemaal klaar mee.'

Deze weken zijn cruciaal: het gaat nu alleen maar over Een Meeuw - en dat moet ook, want daarvoor waren het rare, hectische tijden. 'Deze meeuw heeft nogal rondgefladderd', zegt ze. Zo was er de Oscar-nominatie voor Zus & Zo, de film van Paula van der Oest, losjes gebaseerd op Drie Zusters, waarin Poorta speelde naast Anneke Blok en Monic Hendrickx, en met Halina Reijn als schoonzuster Bo. Opeens lonkte Hollywood.

'Uiteindelijk ben ik toch gegaan. Ondanks dat de oorlog was uitgebroken. Twee dagen lang zei ik: voor mij hoeft het niet. Maar de nieuwsgierigheid heeft het gewonnen. Deze enige kans die ik waarschijnlijk krijg, moest ik toch maar gebruiken.'

Alle zussen waren er, plus Bo. 'Op een gegeven moment belandden we gewoon weer in de film zelf. De verhoudingen waren helemaal dezelfde. Die soms wat tobbende zusters, en Halina, erg wereldwijs, bezig zich daar in die wereld te storten. . .'

Sylvia Poorta is daar niet zo makkelijk in. Vindt zichzelf slecht in small talk, heeft naar eigen zeggen een calvinistische inslag. Mag heus graag reizen, maar dan wel met een reden. Voor werk, of op uitnodiging zoals bij de Oscars - prima. Als toerist, zo maar leuk rondkijken - minder.

'O, ik zou best op safari willen. Ik bedoel, ik vind de natuur prachtig. Maar aan de andere kant houd ik mezelf voor: kijk nou maar naar National Geographic, dan zie je waarschijnlijk sowieso al méér en bovendien heb je dan niet het gevoel van: hier hoor ik helemaal niet te wezen. Om daar nou als nieuwsgierige figuur, als voyeur een beetje door Afrika. . . wat dóe je daar?! Ik zou dringend behoefte hebben aan een taak.'

Ze zucht even. 'Maar soms denk ik ook: meid, het is een soort laffigheid van je, een angst voor het vreemde, voor het onbekende. . . de angst om helemaal verloren te raken of zo.'

Iemand die eigenlijk een beetje buiten het leven staat, zo voelt ze zich vaak. Ze komt het ook tegen bij Tsjechov, bij Een Meeuw. Een aantal personages lijdt eraan: kunstenaars die willen leven, maar wie het niet erg lukt. Ze kwam het tegen in een vraaggesprek laatst, met Esther Gerritsen, die zoiets zei als: ik denk zoveel na over het leven dat ik er eigenlijk te weinig aan deelneem. Sylvia Poorta: 'Zo dus. Een meeuw is dan heerlijk om mee bezig te zijn, omdat. . . je herkent dat zó! En aan de andere kant zie je de paradox en besef je: wat een armoede.

'Ik realiseer me voortdurend dat het leven daarbuiten belangrijk is. Maar ik merk dat ik leef met mensen die ook met het theater leven. Mijn wereld is dus vrij klein. Ik vind hem te klein, persoonlijk.'

Komend seizoen herneemt ze Koorts, als onderdeel van een reeks monologen, ooit bij De Trust gemaakt. De voorstelling gaat over arm en rijk, over onrechtvaardigheid. Over een welgestelde wereldburger die tot dieper inzicht komt aangaande de verschillen in de wereld; op zijn hotelkamer in een derdewereldland, tussen hongersnood en executies door. Poorta speelde het eerder in een intieme setting, waarna een direct gesprek met het publiek mogelijk was. 'Mensen vroegen wel: ben je er zelf geweest, in zo'n land. Nee dus.'

Ze heeft veel met die voorstelling. Zacht: 'Op die manier probeer ik toch nog een beetje deel te nemen aan het leven. Aan de werkelijkheid die daar buiten aan de hand is. Op de manier waarop ík dat kan.'

Koorts viel haar zwaar. 'Een confrontatie met mezelf en m'n eigen angsten. Theu heeft me flink de duimschroeven aangedraaid. Maar hij deed het zo geleidelijk dat het steeds nét te verdragen was. Want in principe houd ik er niet van als iets met een gevecht tot stand moet komen, met, zeg maar, vernedering.'

Na negen jaar stapte ze op bij Boermans club, een aantal van de vroegere Trustleden ging haar voor. 'We merkten dat de oude situatie verstikkend ging werken. En toen het duidelijk werd dat Joop van den Ende drie maanden in het Compagnietheater zou gaan zitten, was dat het laatste duwtje, zegt ze. 'Ik vond er een onduidelijke, moerasachtige situatie ontstaan. Wij, met ons gesubsidieerd theater, tezamen met het vrije produceren van Joop van den Ende. In wat het uiteindelijk uitdraagt en uitstraalt, kon ik me niet meer vinden. Het werd me duidelijk dat ik meer adem wilde hebben.' Als speler had ze inmiddels genoeg zelfvertrouwen voor het freelance-bestaan. Lacht een scheef lachje: dat heeft de leeftijd dan toch maar gebracht.

Aandrang om zelf te regisseren heeft ze nooit gehad. 'Ik voel me in die zin geen initiatiefnemer, ik ben geen maker. Ik ben mede. Een medemaker. Uitvoerend. Daar ligt de kracht en ik moet niet krampachtig iets anders willen. Dan doe ik mezelf alleen maar pijn.'

Schiet in de lach: 'Ik heb wel eens een keer een poging gedaan. Mocht ik een radioprogramma organiseren. Ik ben er niet uitgekomen. Ik ben er gewoon níet uitgekomen, want ik kan geen keuze maken. Daarvoor heb ik iemand anders nodig. Dan kan ik me ermee bemoeien, me ertegen afzetten, dan kan ik het erover hebben.'

Inmiddels werkte ze met Alize Zandwijk in twee Ro-producties, Portia Coughlan en Kattenmoeras. Verfrissend. 'Zodra je begint met repeteren, geef je of je wilt of niet, een kijk op het personage, en Alize gebruikt dat heel erg. Ze is erop uit extreem gedrag aan je te ontlokken. Gaat daarin kneden. Is druk aan het boetseren, waar op zo'n moment Theu bijvoorbeeld voortdurend zit te poetsen en te polijsten.'

Ze grinnikt. 'Dit keer laat-ie ons meer los, trouwens. Dat komt ook omdat hij zelf moet spelen, Trigorin. Dat is leuk hoor, dat is een nieuwtje in deze 'Meeuw'. En omdat Theu ook moet kíjken, heeft Jaap Spijkers geholpen. Hij heeft Trigorin gerepeteerd.' Ook Spijkers verliet een tijdje terug het gezelschap. 'Ja, de liefde voor Tsjechov brengt ons allemaal weer bij elkaar.'

Pauzeert even en zegt: 'We staan natuurlijk in zekere zin onszelf te spelen. Een Meeuw gaat ook over de theaterkunst. In de eerste acte zit een klein toneelstukje - waar we lang over na hebben gedacht. Tsjechov stelt het voor als een heel nieuwe vorm van toneel. Wat doen wíj daarmee? Als je de lijn doortrekt, is dat eigenlijk niet meer aan ons: de Theu Boermansen, op de voet gevolgd door de Japen Spijkers en Sylvia Poorta's. Dat gaat de nieuwe generatie doen. Toch? Het zou mooi zijn als we daar vrede mee kunnen gaan hebben, zoals ook in Een Meeuw wordt geopperd.

'Ik heb nu meer lol in het leven hoor. Dat is met het stijgen van de jaren allemaal wel iets losser gekomen. Ik ben een tijd lang een tamelijk somber mens geweest, maar ik kan mezelf nu wel wat meer genietingen toestaan. Als je op een gegeven moment 36 bent geweest, geraak je in een nieuwe fase. Als je zo op je 28ste ongeveer weet wie je bent, wat je kunt - dan kun je daar last van krijgen. Dat is voorbij.

'Ik vind het fijn zo. Dat vrije bestaan. Terwijl: je waardeert ook weer de dingen van daarvoor. En je weet: áls je iets wilt, moet je het nu niet al te lang uitstellen. Anders komt het er niet meer van. En dat is misschien wel heel erg goed. Ja. Beter. Niks meer uitstellen. Erop afgaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden