'Ik ben een jurist die vaak de wet schendt'

Het religieus extremisme was, hoe schadelijk ook, het groeivoer van de beweging voor mensenrechten. In het verzet hiertegen vonden activisten als Hina Jilani hun kracht....

Van onze verslaggever Rob Vreeken

Hina Jilani is voor niemand bang.

In Pakistan neemt zij het, als jurist en activiste, op tegen politici, mullah's, generaals, grootgrondbezitters, extremisten. De afgelopen 25 jaar werd zij bedreigd, beschoten, gevangengezet. Nooit gaf ze het op, nooit staakte ze de strijd voor democratie en mensenrechten.

Zij voerde tal van rechtszaken voor Pakistaanse rechtbanken, tot aan het Hooggerechtshof. Zij is een van de leidende figuren van de onafhankelijke Pakistaanse Commissie voor de Mensenrechten. Ze komt op voor de rechten van vrouwen en religieuze minderheden. Aan haar werk dankt ze de benoeming tot speciaal VN-rapporteur voor de mensenrechten.

Al het bovenstaande geldt precies zo voor haar zus, Asma Jahangir, inclusief het rapporteurschap. Toch is Jahangir veruit de bekendste van de twee. Waarom? Misschien is Hina Jilani minder mediageniek, misschien is haar afkeer van aandacht groter.

Eigenlijk is Jilani de belichaming van haar eigen mandaat bij de VN. Haar portefeuille omvat de positie van 'verdedigers van de mensenrechten', en als iets haar werk samenvat, is het die term.

'Ik heb mijn eigen systeem gecred', reageert ze op de suggestie dat ze als Pakistaanse topjurist vaak binnen het systeem opereert. 'Ik ben een jurist die de wet vaker overtreedt dan beschermt. Ik geloof niet in recht dat wetten omvat die zelf onderdrukkend zijn.

'Ik kom uit een land waar sommige wetten de fundamentele rechten en vrijheden ontkennen. Zulke wetten bestrijd ik. In die zin ben ik g onderdeel van het systeem. Ik heb nooit gedacht dat de wet het enige antwoord is. Voor mij was de vraag altijd: wordt een zaak het beste gediend door naar de rechter te stappen, of door de straat op te gaan?'

Haar mandaat: verdedigen van de verdedigers. Dat kunnen journalisten zijn, vakbondsmensen, vredesactivisten, mensen die opkomen voor landlozen. Kwetsbare mensen, in de voorhoede van de strijd. 'Een mix van mensen die politieke dan wel sociaal-economische rechten beschermen.'

Waar beide soorten rechten soms tegen elkaar worden uitgespeeld, benadrukt Hilani juist het verband. Het negeren van sociale rechten leidt tot het schenden van burgerrechten. 'Zodra mensen worden aangetast in hun recht op voedsel, hun recht op huisvesting, komen zij daartegen in het geweer. Maar zodra ze protesteren, zich organiseren, wordt veelal ook drecht hun ontzegd. Dus het zogenaamde verschil tussen politieke en sociaal-economische rechten wordt niet alleen overdreven, het best niet. Ze zijn wederzijds afhankelijk.'

De verdedigster van de verdedigers werd zelf vaak aangevallen. Zij werd bedreigd met de dood en belandde, onder dictator Zia ul-Haq, drie maal in de cel. In Pakistan wordt zij permanent bewaakt.

Jilani's strijd tegen religieus extremisme begon tijdens de Afghaanse oorlog. De in 1978 aangetreden Zia ul-Haq, die een reeks sharia-achtige, vrouwvijandige wetten invoerde, werd Amerika's bondgenoot in de strijd tegen de Russen. Via hem bewapenden de VS de Afghaanse mujahedin. Fundamentalisten nestelden zich tussen de Pakistaanse machthebbers.

'Dus de militairen in mijn land, samen met andere machten, creeerden dit religieus extremisme, omwille van de veiligheid. Wij beweerden toen al dat je internationale conflicten beter niet kunt oplossen door een nieuwe demon te scheppen. Vandaag worden we met die demon geconfronteerd.'

'Hij is groter en groter geworden en helaas heeft hij de vooruitzichten voor democratie, vrede en stabiliteit in veel delen van de wereld vernietigd, ook in mijn land. Precies voor dat gevaar waarschuwden wij indertijd, en nu zijn wij de dupe. Door extremistische, religieuze elementen zoveel gewicht te geven, zijn de rechten van vrouwen en minderheden vernietigd en is een erg verdeelde samenleving geschapen.'

Pakistan is in veel opzichten slechter af met de regering-Musharraf, zegt Jilani. 'Pakistans kansen op democratie lijken permanent vernietigd te zijn. De internationale gemeenschap heeft geaccepteerd dat militairen Pakistan regeren. Uit overwegingen van veiligheid, met de oorlog tegen het terrorisme als voorwendsel.'

'De internationale gemeenschap heeft een verkeerde boodschap afgegeven. Pakistan is geen uitzondering op de regel dat militaire regeringen de democratie eerder kapotmaken dan bevorderen.'

Ironie: een dag na het gesprek zal president Bush in een interview met de Ierse tv Pakistan noemen als voorbeeld van een land in het 'Grotere Midden-Oosten' dat dankzij de VS de weg naar democratie is ingeslagen.

Sommigen zeggen dat alleen een generaal in Pakistan de broodnodige hervormingen kan doorvoeren. Burgerregeringen waren daar altijd te zwak voor. 'Ook deze regering voert geen hervormingen door. Economische ontwikkeling wordt gefrustreerd doordat de militaire uitgaven zo hoog zijn. Het defensiebudget passeert niet eens het parlement. Het leger is deel van het probleem, niet van de oplossing.' In tegenstelling tot de 'verdedigers van mensenrechten'. 'Natuurlijk. Een van de positiefste dingen die je over mijn land kunt zeggen, is dat wij een geweldige, levendige gemeenschap van burgerorganisaties hebben. En een vrij goede pers, hoe moeilijk die het ook heeft. De vrouwenbeweging is heel sterk geworden, parallel aan het religieus extremisme.

'De bevolking van Pakistan is grosso modo niet extremistisch. Er zijn extremistische groepen. Die hebben weinig electorale kracht, maar door hun banden met de machthebbers hebben ze buitenproportioneel veel macht. De civil society, hoe volwassen ook, kan daar niet tegenop.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden