'Ik ben een ander'

Hij die schopte tegen de geslotenheid van het Binnenhof en nog harder werd geslagen, is terug van weggeweest. Max van den Berg, PvdA-lijsttrekker bij de Europese verkiezingen, heeft 'zichzelf gevonden'....

door Frank van Zijl

HET KOST HEM, zeggen zijn vrienden, grote moeite zijn rust te bewaren als hij wordt herinnerd aan het verleden. De clichébeelden die aan hem kleven, doen nog altijd pijn. 'En logisch', aldus huisvriend Lolle Nauta, want 'Max is groot onrecht gedaan.'

'De ayatollah', de 'sfinx', de 'Raspoetin uit het Noorden'. Het zijn typeringen uit een roemrucht verleden (1979) waarin de eigengereide Groningse wethouder Max van den Berg met Wim Meijer, toonbeeld van het Haagse establishment van de Partij van de Arbeid, een verbeten strijd leverde om het voorzitterschap. Zijn vijanden wisten hem te raken.

'De vrees was', zegt Jeltje van Nieuwenhoven, indertijd werkzaam op het partijbureau en tegenwoordig voorzitter van de Tweede Kamer, 'dat de PvdA onder Max een actiepartij zou worden. De fractie stond als conservatief te boek, hij was de exponent van links. Indertijd ging men in de partijtop bepaald niet fris met elkaar om. Hij was ''die jongen met de dunne polsen, de zwarte baard, de lange haren''.'

Max van den Berg (53) wordt niet kwaad meer. De PvdA-lijsttrekker bij de Europese verkiezingen heeft 'zichzelf gevonden'. De passie is in hem gebleven, zijn uitgesproken opvattingen staan recht overeind. Maar in stijl is hij een stuk milder geworden. In hem brandt een kalm vuur.

De voorzitter onder Den Uyl, hij die schopte tegen de geslotenheid van het Binnenhof en nog harder werd geslagen, is terug van weggeweest. Hij spreek in deemoed: 'Het is niet van: hij was zo, en nu is hij terug. Ik ben een ander. Ik sta voor dezelfde principes, maar ik vertaal niet meer alles in partijpolitiek. Dat heeft met de tijd te maken, en met inzichten. Ik ben relativerender geworden.'

In zijn terugblik op de keiharde strijd voor een linkse koers van de PvdA, de strijd die hij voerde aan de basis, frunnikt hij aan zijn keurige jasje. Max van den Berg blijkt in gevecht te zijn geweest met zichzelf.

Na acht jaar 'politiek gehakketak' zegde hij de PvdA vaarwel en stapte hij over naar de Novib. Een groot talent - want daar waren vriend en vijand het over eens - dreigde voor de politiek verloren te gaan. Van den Berg: 'Je komt niet zomaar tot zo'n stap. Maar ik moest het doen, voor mezelf. De eerste jaren bij de Novib heb ik gebruikt om systematisch dingen op een rijtje te zetten.'

Hij vertelt hoe hij zijn weg vond naar de psychiater. 'Ik wilde me losmaken van de idee dat mijn geluk werd bepaald door de mate waarin de PvdA aardig voor me was. Ik vond soms dat er een unfair oordeel over mij werd geveld. Maar het overkwam niet alleen mij. Iemand als Ed Nijpels (oud-VVD-leider, red.) heeft daar ook zijn verhaal bij.'

De desillusie kwam later. De politiek, weet hij achteraf, is per definitie 'onaardig'. 'Ze is zeer geconcentreerd op macht, naar binnen gekeerd, soms persoonlijk, meestal fel. Politici zijn zo competitief.' Max van den Berg zat er tot over de oren in. En kwam er in therapie van los.

'Ik heb mezelf een plek gegeven: oké, dít is mijn leven, dít zijn de dingen waar ik voor sta. Fijn als dat kan met de Partij van de Arbeid, maar soms moet het met anderen. Ik heb geleerd mijn eigen weg te gaan, mijn eigen autonomie te creëren. Sindsdien voel ik mij vrijer.'

Jacques Wallage, burgemeester van Groningen, gevraagd naar de metamorfose van 'de kille kameraad': 'Max is aardiger geworden. Hij heeft ervaring in het buitenland opgedaan, is gewend geraakt aan werken op lange termijn. Dat heeft hem evenwichtig gemaakt. Hij is geen karikatuur geworden van zichzelf. Max is doorgegroeid.'

Ze kennen elkaar uit de collegebanken. Daarna uit de Groningse politiek. Van den Berg werd op zijn 24ste de jongste wethouder van Nederland. Hij maakte nationale faam door de binnenstad autovrij te maken ('een unicum', aldus vriend en oud-hoogleraar filosofie Lolle Nauta); zette in het afspiegelingscollege de wereld op zijn kop. 'De regenten en zakenlui', aldus Groninger Nauta, 'deelden niet langer de lakens uit.' Het waren de jaren waarin achter iedere lantaarnpaal een politiek ideaal schuilging.

De verbeelding leek aan de macht. Het waren twintigers die als bestuurder wilden bewijzen dat het anders kon. Van den Berg, aldus Wallage, ontwikkelde zich tot een 'fabelachtig bestuurder'. 'Tijdens de collegevergaderingen zat hij op briefjes de besluiten te schrijven, en die gingen direct naar buiten. Tegen de tijd dat de secretaris de ambtelijke top informeerde, waren de ambtenaren van Max al aan de slag.'

Van den Berg jaagde zijn omgeving op. Wallage: 'Hij eiste veel van zijn omgeving, maar kon dat ook waarmaken. Max heeft iets Messiaans. In het Oude Testament staat: van de vier hoeken der aarde zal ik u brengen naar het land dat ik u heb beloofd. Zo is Max van den Berg.

'Maar het is niet voor niets dat wat de één een Messias vindt, de ander ziet als een valse Messias. Als die trek in hem zichtbaar wordt, zijn er ook die zeggen: de keizer heeft geen kleren aan. In zijn argumentatie zit iets van: wie niet voor me is, is tegen me. Dat roept reactie op. Het maakt dat tegenstanders hem stevig aanpakken.'

Wallage en Van den Berg zijn nooit vrienden geworden. Daarvoor verschillen ze te veel van karakter. In de verbeten strijd om het voorzitterschap van de partij steunde Wallage zijn vriend Meijer. Wallage: 'Ik vond Wim samenbindend en dus beter geëquipeerd. Dat riep direct het beeld op dat ik ruzie had met Max. Maar dat was onzin. Max heeft zijn anti-establishment-campagne glansrijk gewonnen. Maar hij heeft moeten ervaren dat een voorzitter establishment ís, en dus in die context moet leren werken.'

Jeltje van Nieuwenhoven: 'Zijn thema was: ongeduld. Hij stormde om vijf uur je kamer binnen omdat er een brief moest vertaald voor de SPD. Dat zou ''verandering teweegbrengen''. Dan zei ik: Max, dat kan morgen ook nog. Ik heb twee jaar voor hem gewerkt, dat is meer dan genoeg.'

Tegen wil en dank ontpopte Van den Berg zich als de meest linkse voorzitter uit de geschiedenis van de PvdA. Hij liep voorop in discussies over de plaatsing van kruisraketten en de sluiting van kerncentrales. In weerwil van Marcel van Dam, André van der Louw en Jos van Kemenade haalde hij samen met Den Uyl Wim Kok binnen als nieuwe leider.

Ook die strijd sloeg wonden. 'Max', zegt Lolle Nauta, 'is indertijd onrecht gedaan. Hij is afgeschilderd als twistzieke figuur. Dat zijn primitieve vooroordelen. Hij kan juist heel goed met mensen omgaan. Zijn plannen tasten bestaande belangen aan. Dat maakt iemand al snel controversieel. De feiten zijn dat het hem te doen is om veranderingen. In die zin vormt hij de uitzondering. De meeste politici gaat het uitsluitend om de macht.'

Nauta noemt zijn voormalig pupil 'een teruggetrokken, verlegen man', met een 'sponsachtige intelligentie', een 'aanjager', en 'groot strateeg'. 'Hij is niet meer de man van de jaren zestig en zeventig. Om met Hofland te spreken: de tegels zijn gelicht. De meeste idealen zijn gemeengoed geworden, daar hoef je niet meer voor te vechten. Ook dat heeft op hem zijn invloed gehad.'

Max is wat hem betreft 'gelukkig' de buitenstaander gebleven. Nauta: 'Je ziet dat bij meer mensen die begaafd zijn. De rol van outsider is de kracht en de zwakte van een mens. Het verschaft je een zekere distantie, van waaruit je iets beter kunt beoordelen. De prijs die je betaalt, is dat je er nooit voor de volle honderd procent bijhoort. Max heeft het vermogen andere dan de platgetreden paden te gaan. Dat brengt het risico met zich mee dat je vaker struikelt.'

Max van den Berg had dolgraag minister willen worden.

Als directeur van de Novib, waar hij dertien kaar zorg droeg voor expansie en mondialisering van de organisatie; waar hij een hechte lobby richting Den Haag organiseerde; fondswerving van de grond tilde; de Novib-methode ontwikkelde; zijn drammerigheid verloor en zich ontwikkelde als opinieleider op het terrein van de Derde Wereld, lonkte hij naar een hoge bestuurlijke post.

Hij wilde het burgemeesterschap van Amsterdam, maar kreeg het niet. In 1994, bij de vorming van Paars I, was zijn kans op de ministerspost Ontwikkelingssamenwerking nihil. 'Mijn afstand tot het partijkader was te groot.' Later solliciteerde hij naar Zaanstad, maar de partij liet partijvoorzitter Ruud Vreeman voorgaan.

Van den Berg herkende bij zichzelf 'negatieve gevoelens'. Nepotisme is één ding, maar kennelijk voelde de PvdA zich niet schatplichtig. Volgens Wallage, die indertijd aan alle touwtjes trok, is 'de cultuur van onderlinge solidariteit matig ontwikkeld in de PvdA. Als je weg bent, ben je weg'. Van den Berg keerde na gesprekken met hem somber terug. Hij dreigde het kind van de rekening te worden.

Bij de formatie van Paars II was hij evenwel serieus in beeld. Onderhandelaar Wallage: 'Ik vond een ministerschap voor Max een heel verdedigbare zaak. Als ik de formatie zelf had afgerond, was het misschien ook gebeurd.'

Hij zou naar Ontwikkelingssamenwerking, maar Eveline Herfkens ging voor. Wallage wilde haar al voor Paars I. Melkert maakte het af in Paars II. Wallage spreekt nu over 'historische rechtvaardigheid'. Eén dat Herfkens minister werd, twee dat Van den Berg de lijst voor Europa trekt.

Wallage: 'Hiermee geeft de partij blijk van gevoel voor geschiedenis. Ik heb zelden benoemingen gezien waar zowel betrokkene als partij zo blij mee mag zijn. Max steekt met kop en schouders boven de andere lijsttrekkers uit.'

Over het mislukte ministerschap zegt Van den Berg: 'Ik had er de pest over in, maar ik heb vrede met de manier waarop het is gegaan. Mij werd in ieder geval duidelijk dat er bij de partij iets is verschoven in de waardering voor mij, of in mijn eigen opstelling, of in beiden.'

Als Europees lijsttrekker deed hij snel van zich spreken. Van den Berg begon zijn campagne door achtereenvolgens zijn partijgenoten Willem Vermeend en Jan Pronk, en VVD'er Pieter Winsemius naar voren te schuiven als alternatief voor Frits Bolkestein, de gedoodverfde nieuwe eurocommissaris.

De polemist leek terug. Wallage: 'Ik denk dat die actie te maken heeft met gebrek aan inzicht in de Haagse realiteit. Als Bolkestein beschikbaar is, wordt hij de commissaris. Dat moet ook, want hij is er uitermate geschikt voor.'

Senior-politicus Van den Berg zelf zegt dat hij vastgeroeste patronen wil doorbreken. 'Als kiezers mij iets horen roepen, moeten ze niet denken: daar heb je hem weer. Mijn pogingen tot debat moeten niet meer automatisch worden verward met partijpolitiek gehakketak. In Groningen streefde ik naar minder bureaucratie en meer democratie. Die uitdaging zie ik weer in Europa.'

Hij is geen 'zuilenman' meer. 'Ik kijk anders tegen het fenomeen politieke partij aan. Vroeger zou mijn speelveld de Partij van de Arbeid zijn geweest, en mijn rol daarin. Nu zie ik de partij als een van de actoren in de samenleving. Daarmee is de partij niet minder belangrijk voor me, maar ik zoek mijn bondgenoten tegenwoordig overal.'

Intussen ervaart hij de verrukkelijke lichtheid van het bestaan. 'Ik kan niet meer zonder stimulans, ik wil niet terug naar negatieve energie. Niet ontvangen en niet geven. Ik heb de heftige fase in mijn leven afgesloten. Dat is een heerlijk gevoel. Want voor hetzelfde geld was ik blijven steken in het oude karrenspoor.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden