IJzervreter sloeg toe met Britse hulp

Het is een tragische Perzische familie, decennialang getormenteerd door politieke dieptepunten en persoonlijke tragedies. Twee keer moesten de sjahs die de Pahlavi-dynastie sinds 1925 voortbracht in ballingschap gaan. Het overkwam eerst grondlegger Reza Khan, die in 1941 werd afgezet en drie jaar later overleed in zijn ballingsoord in Zuid-Afrika. De man die aan de basis stond van het moderne Iran, stierf op 66-jarige leeftijd. Want stokoud worden de Pahlavi's niet.


Het overkwam ook zijn zoon, Mohammed Reza Pahlavi, die in 1979 moest vluchten naar Egypte na de Khomeini-revolutie. Een jaar later was hij dood, 60 jaar oud. In 2001 pleegde een van zijn twee dochters, voormalig fotomodel prinses Leila, zelfmoord in haar hotelkamer in Londen. Ze was 31 jaar. En begin dit jaar schoot de jongste zoon van de laatste sjah, prins Ali-Reza (44), zich in Boston door het hoofd. Net als zijn zus kampte hij al jaren met zware depressies.


Zoals het Iraanse volk en de ayatollahs in 1979 een einde maakten aan de Pahlavi-dynastie, maakte ook Reza Shah korte metten met een politieke dynastie. Met een coup op 21 februari 1921, vandaag negentig jaar geleden, luidde hij het begin van het einde in van de Qajar-familie. Deze had Perzië sinds 1794 geregeerd. Reza Khan, geboren in het kleine dorpje Alasht, stond toen al jaren bekend als een ijzervreter. Een kundig en moedig militair met grote politieke ambities.


Zijn vader was een legerofficier en hij maakte al vanaf zijn vijftiende jaar deel uit van de Perzische Kozakken-brigade. Deze elite-eenheid was op verzoek van de Qajar-sjah aan het einde van de 19de eeuw met Russische steun opgezet. Tot de Eerste Wereldoorlog waren de Kozakken de meest capabele militairen van Perzië, toen een zwak land dat een speelbal was van Rusland en Groot-Brittannië.


Na zijn door de Britten gesteunde coup, die het vertrek inluidde van de Russische troepen, werd Reza Khan minister van Oorlog. Feitelijk was Khan, die ook legerbevelhebber was, de sterke man van het land. Twee jaar later was hij premier. De Britten zagen hem als een bruikbare kracht om de socialistische invloed in Perzië te keren. In 1925 werd de laatste shah van de Qajars afgezet. Reza Khan werd enkele dagen later uitgeroepen tot de nieuwe sjah. Hij veranderde meteen zijn naam in Reza Shah Pahlavi.


De zestien jaar dat de eerste Pahlavi-sjah aan de macht was, werden gekenmerkt door flinke veranderingen. Grote infrastructurele werken, zoals spoorwegen, kwamen van de grond. De sjah moderniseerde het onderwijs ingrijpend, uitmondend in de oprichting van de Universiteit van Teheran. Ook de gezondheidszorg en de industrialisering werden ter hand genomen. De naam van het land liet de sjah, die steeds meer voor dictator werd aangezien, in 1935 veranderen in Iran.


Op buitenlands politiek terrein stootte hij zowel de Russen als de Britten voor het hoofd met zijn nationalisme. De economische banden met Duitsland werden daarentegen aangehaald. Officieel stelde de sjah zich neutraal op in de Tweede Wereldoorlog. Zo weigerde hij Iran te laten gebruiken als doorvoerhaven om het Russische leger te bevoorraden. In 1941 kwam de band met Berlijn hem duur te staan. Het olierijke Iran werd tijdens een grote invasie door Britse en Russische troepen bezet.


De sjah, die dacht dat aan de Pahlavi-dynastie een einde was gekomen, werd gedwongen af te treden. In september werd hij echter opgevolgd door zijn zoon, kroonprins Mohammed Reza Pahlavi. Reza Shah werd gedwongen in ballingschap te gaan. In 1944 stierf hij, inmiddels een gedesillusioneerd man. De tweede sjah, 22 jaar oud toen hij de troon besteeg in Teheran, zou het aanzienlijk langer uithouden op de troon: bijna 38 jaar. Van de voormalige 'keizerlijke' familie die tot 1979 Iran bestierde, zijn alleen nog over weduwe Farah Diba (72), kroonprins Reza Cyrus (50) en prinses Farahnaz (47). Allen royaal levend in de VS van het 'keizerlijke' vermogen.


Stieven Ramdharie


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden