IJzeren Leni (100) houdt stug vol

Het is een opmerkelijke première. Leni Riefenstahl, de legendarische regisseuse van de nazi-propagandafilms Triumph des Willens en Olympia, brengt een week voor haar honderdste verjaardag een nieuwe film uit, de eerste sinds 48 jaar....

Van onze correspondent Philippe Remarque

Het onderwerp is minder beladen dan bij de films die haar beroemd maakten: geen marcherende Hitler-jeugd, ook geen heroïsche atletenlichamen, maar onschuldige vissen en koralen. Riefenstahl, die op haar 72ste haar duikbrevet haalde, heeft een diepzeefilm gemaakt met muziek van Giorgio Moroder.

Impressionen unter Wasser, woensdag in Berlijn voor het eerst vertoond, is vanavond te zien op het tv-kanaal Arte. Het zijn volgens een recensie prachtige beelden. Maar de omstreden Riefenstahl-esthetiek van de in filmkringen bewonderde pionier valt er niet in te ontdekken.

Jammer voor critici als Susan Sontag, die in Riefenstahls foto's van de Afrikaanse Nuba-stam uit de jaren zestig een voortzetting van het nazistische lichaams ideaal zag. Toch blijven de beschuldigingen Riefenstahl achtervolgen. Vlak voor haar honderdste verjaardag kondigde een vereniging voor begrip tussen Roma en niet-Roma aan een proces tegen Riefenstahl te zullen aanspannen.

Het gaat weer om de zigeuners uit nazi-kampen die Riefenstahl in 1940 als figuranten gebruikte voor haar opera-verfilming Tiefland. Lachende kinderen, die in de loop van de oorlog werden omgebracht in vernietigingskampen. Jarenlang heeft Riefenstahl geprocedeerd, onder andere tegen het verwijt zelf in de kampen zigeuners te hebben uitgezocht.

Volgens haar is dat een van de vele 'gemene leugens' over haar leven. Riefenstahl vecht sinds 1945 tegen haar lot: voor de oorlog kreeg ze internationale prijzen voor de vernieuwende montage in haar films. Na de oorlog werd haar het werken verboden omdat ze de lievelingsregisseuse van Hitler was geweest. Ze moest geruchten bestrijden over een verhouding met de Führer, terwijl andere nazi-kunstenaars hun carrière konden voortzetten.

De verbittering om haar afgebroken zegetocht beheerst Riefenstahl nog steeds. Enkele maanden geleden probeerde ze te verhinderen dat haar films in Berlijn werden vertoond met begeleiding van kritische lezingen. Daarin kwam ook recent onderzoek aan bod waaruit blijkt dat ze nauwer met Hitler samenwerkte dan ze zelf altijd zegt.

Riefenstahl beschrijft zichzelf als apolitiek en alleen geïnteresseerd in de kunst. Ze was weliswaar gefascineerd door Hitler, maar werkte met enige tegenzin voor hem. Ze weigert in te zien dat haar beelden een enorm propaganda-effect voor de nazi-staat hadden. Daarmee is ze het symbool geworden van de kunstenaar die zich compromitteert en zich vervolgens achter het kunstenaarschap verschuilt.

Maar Riefenstahl hield vol en kan zich erover verheugen dat ze de laatste jaren is uitgegroeid tot een cultfiguur. Tentoonstellingen over haar werk worden druk bezocht, ze krijgt fanmail van jongeren. Jodie Foster wil Riefenstahls leven verfilmen met zichzelf in de hoofdrol. De overdonderende beelden uit haar propagandafilms worden geïmiteerd in videoclips en films als Star Wars en Gladiator - de confrontatie tussen esthetiek en kwaad blijft fascineren.

Bij haar zeldzame verschijningen in het openbaar toont Riefenstahl, fragiel en rimpelig als ze is, nog steeds de ijzeren trots van een Duitse diva.

Leni Riefenstahl viert haar honderdste verjaardag op 22 augustus. Ze is nog vol plannen: ze wil een film monteren over de Nuba-krijgers en naast haar huis een Riefenstahl-museum bouwen.

Zie ook bijlage Kunst

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden