IJzeren Gordijn staat nu verderop

Polen is sinds tien jaar lid van de Europese Unie, Wit-Rusland bleef in de Russische invloedssfeer. Jan Hunin ging kijken wat dat betekent voor de buursteden Bialystok en Hrodna.

Beeld Sanne de Wilde

Bialystok

Er zit niet veel volk in Esperanto, een van de bekendste etablissementen van Bialystok, maar dat verandert wanneer het maandelijkse taalcafé zijn deuren opent. Aan elk tafeltje wordt een andere taal gesproken en omdat er in Esperanto veel tafels staan, worden er veel talen gesproken, met inbegrip van Esperanto natuurlijk. Zijn bedenker Ludwik Lejzer Zamenhof, geboren in Bialystok, heeft het café niet voor niets die naam gegeven. Alleen voor Italiaans valt de belangstelling tegen - ene Krzystof zit de hele avond alleen aan zijn tafeltje - maar dat kan de pret bij de anderen niet drukken.

'Ja, het is niet slecht leven in Bialystok, zegt Paulina Podolal, studente sociale wetenschappen. Ze probeert haar Spaans bij te spijkeren met Monica, een Spaanse die in de buurt van Bialystok vrijwilligerswerk doet. 'Wat zeg ik, het is hier heel goed leven.'

Het is iets wat je wel meer kunt horen in het Oost-Poolse Bialystok, ook waar er alleen Pools wordt gesproken en geen alcohol vloeit. Zelfs de dakloze voor café Esperanto vindt zijn stad er 'elegant' uitzien.

De enige die een beetje roet in het eten gooit, is de bloemenverkoopster, een oude dame die 's avonds de cafés in het centrum afschuimt op zoek naar een aanvulling op haar karig pensioentje. Maar elders is het niet beter, bekent ze. 'Overal vullen ze hun zakken en is de gewone mens de dupe.'

Vanzelfsprekend zijn de positieve reacties niet. Bialystok ligt in Polska B, zoals het oostelijke deel van Polen smalend genoemd wordt. De provincie Podlachië, waarvan het de hoofdplaats is, is een van de armste regio's van de Europese Unie.

Die armoede heeft ertoe geleid dat tot voor kort in Bialystok alleen maar kerken werden gebouwd, want daarvoor is er altijd geld geweest, zeker in een conservatieve streek als Podlachië. Nergens zijn ze groter, en dat wil wat zeggen in een katholiek land als Polen.

Toch komt de lof niet uit de lucht vallen. Volgens de eurobarometer, het onderzoeksinstituut van de Europese Commissie, zijn de bijna 300 duizend inwoners van Bialystok als weinig anderen tevreden over hun levensstandaard. In 2010 kwam de stad als tweede uit een lijst van 75 Europese steden. Een jaar later zette het internationale adviesbureau PricewaterhouseCoopers Bialystok op de eerste plaats in Polen; en dit jaar kwam de stad als negentiende uit een vergelijkbaar onderzoek van The Guardian, toch ook niet slecht. Bialystok deed het daarmee beter dan Wenen, Barcelona en Praag, om maar enkele concurrenten te noemen.

Zijn opvallend hoge scores heeft Bialystok te danken aan de gedaanteverwisseling die het de laatste jaren ondergaan heeft. Overal duikt nieuwbouw op, van flatgebouwen tot de in Polen geliefde winkelcentra, die zelfs bij de Wit-Russische buren in de smaak vallen. Sinds enkele jaren kan Bialystok ook uitpakken met een nieuw voetbalstadion en een opera. Ze hebben ervoor gezorgd dat de stad allang niet meer de verloren uithoek is waarvoor ze altijd wordt uitgegeven.

Beeld Sanne De Wilde

Kans gegrepen

Zonder de Europese Unie zou die gedaanteverwisseling niet zijn gelukt. Van de 2,5 miljard die de laatste tien jaar in de stad werd geïnvesteerd, kwam 80 procent van Brussel. 'Bialystok heeft zijn kans gegrepen', zegt burgemeester Tadeusz Truskolaski bij de opening van een viaduct over de nieuwe ringweg. Dankzij de investering hoeft het transitverkeer richting Wit-Rusland niet meer door het centrum.

Tegenstanders verwijten de burgemeester dat zijn investeringen te veel in het teken staan van koning auto. In Bialystok kun je op een driebaansvak tot in het centrum rijden. Het leverde de stad de titel autovriendelijkste stad van Polen op. Truskolaski had beter aan de zwakke weggebruikers kunnen denken, zegt Andrzej Klopotowski, journalist bij de lokale editie van Gazeta Wyborcza, de toonaangevende Poolse krant.

Maar er is beterschap op komst, want de nieuwe ringweg is van een fietspad voorzien. Ook het centrum is er duidelijk op vooruitgegaan. Als straks de modernistische Sint-Rochuskerk helemaal gerestaureerd is, zal de stad opnieuw gezien mogen worden.

Moeders mooiste zal Bialystok natuurlijk nooit worden. Daarvoor staat er te veel communistische systeembouw in het centrum en ook het kapitalisme bleek niet bepaald een zegen. Pas nu de stad met flats is volgebouwd, begint het tot de inwoners door te dringen dat ze misschien toch niet hun traditionele houten woonwijken hadden mogen laten afbreken.

Maar esthetiek is voorlopig een luxeprobleem in een stad waarin de lonen nog altijd ver onder het Europese gemiddelde liggen. Zolang hun stad er maar nieuw uitziet, zijn de inwoners allang tevreden.

Veel bewoners van Bialystok zijn dan ook afkomstig van het nog armere platteland, waar ze bij wijze van spreken al blij mogen zijn dat ze stromend water hebben. Wie niet tevreden is met zijn stad, is allang vertrokken, naar Warschau of nog verder, naar het buitenland.

'Alles is relatief', reageert Boguslaw Gniedziejko, de bewaker in het museum aan de achterkant van Esperanto, op een vraag over het opvallende succes van zijn stad in de opiniepeilingen. 'Kijk maar eens naar het paradijs van Loekasjenko in Wit-Rusland. Daar is een zak aardappelen al genoeg om een baboesjka tevreden te stellen.'

Beeld Sanne De Wilde

Hrodna

De intercity naar Hrodna staat al een kwartier of drie stil aan de grens, wanneer plots het licht uitfloept. Schokkend zet de trein zich in beweging. Wanneer het licht opnieuw aanfloept, wandelen twee norse douaniers door de wagon. Ze delen formulieren uit met lastige vragen: Reisdoel? Reisduur? Gastpersoon? Zoek het maar uit.

Het is nooit gemakkelijk geweest om in het paradijs te geraken, en met het paradijs van de Wit-Russische president Aleksander Loekasjenko is dat niet anders. Om de grens over te steken moet je een visum aanvragen, en dat is, zoals in de tijd van het echte IJzeren Gordijn, gemakkelijker gezegd dan gedaan. Zonder een (waardeloze) verzekering en een vooraf geboekte reis kom je er als EU-burger niet in. Tenzij je een reisbureau vindt dat voor een zacht prijsje nep-reizen verkoopt.

Maar Hrodna, met meer dan driehonderdduizend inwoners de vijfde stad van Wit-Rusland, ziet er beter uit dan verwacht. Lenin staat er nog wel en hier en daar valt ook een rode ster te zien, maar de straten liggen er ondanks de kwakkelende economie opvallend netjes bij.

Beeld Sanne De Wilde

Opzichtige reclame

Tot aan de Tweede Wereldoorlog hoorde de stad bij Polen. Het heeft Hrodna behalve een aanzienlijke Poolse minderheid een Centraal-Europees tintje gegeven.

Het uitzicht wordt er nog niet, zoals in Polen, verpest door opzichtige reclame. Maar zonder de recente opknapbeurt zou het historische centrum er natuurlijk niet zo mooi bij liggen. En een paradijs is Hrodna niet. De kilometerslange files aan de grensovergang met Polen zeggen genoeg. Veel Wit-Russen gaan winkelen in Bialystok, ook al moeten ze daarvoor aan de grens minstens een halve dag aanschuiven.

Hoewel Wit-Rusland armer is dan Polen, is het leven er duurder. Vooral voedingsmiddelen en kleding worden massaal ingekocht. Ook kranen zouden overigens van pas komen, want in hotel Tourist, het toonaangevende hotel van Hrodna, ontbreken die op de wastafels. Om je tanden te poetsen, moet je van de badkraan gebruikmaken.

Met de vrijheid is het in Wit-Rusland al niet veel beter gesteld. Een dictatuur mag de voormalige Sovjetrepubliek dan niet zijn, democratisch kun je het land moeilijk noemen. President Loekasjenko is al twintig jaar aan de macht, en dat heeft hij niet te danken aan zijn respect voor de mensenrechten.

Hoewel Polen amper twintig kilometer verderop ligt, voelt het veel verder. In Hrodna noemen ze de inwoners van de Europese Unie 'Europeanen', alsof hun land niet eens in Europa ligt.

Natuurlijk hebben de gebeurtenissen in Oekraïne de Wit-Russen bang gemaakt. Om de eigen identiteit in de verf te zetten, hangen overal in de stad patriottische boodschappen: Ik hou van jou, Hrodna! Ik hou van Wit-Rusland!

Beeld Sanne De Wilde

Gulle leningen

Nog meer dan Oekraïne zit Wit-Rusland in de greep van Rusland. In de voormalige Sovjetrepubliek wordt vooral Russisch gesproken en zonder de gulle Russische leningen zouden de steden - Hrodna is geen uitzondering - er nooit zo mooi hebben uitgezien. Niemand die er dan ook aan denkt de Russische beer onnodig te provoceren met toenadering tot de EU. Nog meer dan Rusland wordt Wit-Rusland bewoond door de homo sovieticus, een onderdanig wezen dat geleerd heeft niet te veel vragen te stellen.

In Hrodna kan je dat zelfs horen. In de toonaangevende Sovjetstraat wordt niet gesproken maar gefluisterd, een erfenis uit de tijd van de Sovjetunie, toen de stad door angst geregeerd werd.

Ook vandaag de dag kun je in Hrodna maar beter op je woorden passen. Vraag maar aan Andrej Tsjarniakjevitsj, een jonge doctor in de geschiedenis die het aandurfde in Polen een boek over zijn stad te publiceren. Hij werd prompt met een smoesje aan de deur gezet. 'Ik was zogezegd een paar minuten te laat aan mijn college begonnen', zegt hij.

Ales Astrovski, een docent in de medische biologie, werd in juni, door zijn universiteit op straat gezet. Hij doceerde in het Wit-Russisch en dat mag niet in een land waarin het gebruik van het Wit-Russisch geassocieerd wordt met democratische hervormingen. Sindsdien probeert Astrovski er het beste van te maken. 'Ik leef van mijn vetreserves', zegt hij lachend tijdens een bezoek aan Raskosja 1795, Hrodna's elegantste koffiehuis.

Astrovski en Tsjarniakjevitsj horen bij de weinigen die hun nek durven uitsteken. De lerares die aan een tafeltje heeft meegeluisterd moet onmiddellijk weg wanneer haar wordt gevraagd naar Loekasjenko, al valt ze nog wel even uit naar de 'fascisten' in de Europese Unie.

Zelfs de gepensioneerden die bij de Derde Sector, de enige onafhankelijke ngo in de stad, een bloemencursus volgen, willen niets slechts kwijt over hun president. 'We hebben hier misschien geen democratie, maar wat kan ons dat schelen, we leven hier goed.' Maar in hetzelfde gebouw schuiven lange rijen aan voor de ingang van het Poolse consulaat. Ze proberen een visum te versieren voor de Europese Unie.

Een meisje dat cultuurwetenschappen studeert in het Poolse Katowice, een stad die tot de lelijkste van Europa wordt gerekend, legt uit waarom: 'Misschien is het mooier hier, maar het is beter daar.'

Beeld Sanne De Wilde
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden