IJskoude mislukking

Op 5 juli 1882 begint de eerste Nederlandse expeditie naar de Noordpool. Ruim een jaar later keert de bemanning berooid terug. Van de glorieuze plannen is niets terechtgekomen.

Op woensdagochtend 5 juli 1882 drommen duizenden langs de Oostelijke Handelskade in Amsterdam om de Varna uit te wuiven, een gehuurd Noors schip met aan boord het team van de eerste Nederlandse poolexpeditie. Zwarte rookwolken komen uit de schoorsteen. 'Sonnenmann's kapel luisterde den uittocht op', aldus het Nieuws van de Dag in een kort verslagje.


De tienkoppige Noorse bemanning ziet de opwinding verrast aan. De Nederlandse expeditieleden staan onder leiding van Maurits Snellen, een imposant bebaarde meteoroloog en afdelingsdirecteur van het KNMI.


Het is een tocht die niet mag misgaan. Het seizoen 1882-1883 is uitgeroepen tot het eerste Internationale Pooljaar, mede op aandringen van de oprichter van het Koninklijk Nederlands Meteorologische Instituut in Utrecht, Buys Ballot - de leermeester van Snellen en in die tijd nog algemeen directeur van het KNMI .


Het plan is met een aantal landen een jaar lang tal van natuurwetenschappelijke waarnemingen te doen in het poolgebied: van het weer, het klimaat, het ijs, de stromingen, het poollicht, de flora en de fauna. De waarneemlocaties per land zijn zo gekozen dat het hele Noordpoolgebied wordt bestreken.


De Nederlanders zullen in West-Siberië, aan de monding van de rivier Jenisej overwinteren in een klein houten punthuis dat ze eerst in Noorwegen zullen oppikken. Niemand bedenkt dat het ook mis kan gaan.


Maar het gaat, in elk geval voor de Nederlanders, geweldig mis.


Op 21 september 1883 keert de bemanning berooid terug naar Nederland, per trein. Expeditieleider Snellen treft bij thuiskomst in de Zonsteeg in Utrecht een ereboog en een menigte buurtbewoners.


Maar echt blij is niemand. De Nederlandse poolexpeditie 1882-1883 gaat de boeken in als een faliekante mislukking waarover men liever zwijgt. De Varna is op weg naar de beoogde overwinteringsplek vastgelopen en jammerlijk gekraakt in het kruiende ijs van de Karazee. De bemanning is na enkele wintermaanden in haar houten huis via een lange tocht over het scheurende poolijs heeldhuids thuis. Van een glorieuze deelname aan het Internationale Pooljaar is niets terechtgekomen.


Een blamage, met name voor KNMI-directeur en initatiefnemer Buys Ballot. Het gezichtsverlies is des te pijnlijker, omdat via inzamelingen en sponsoren nadrukkelijk de steun van het publiek voor de wetenschappelijke onderneming was gezocht,


Dat sombere beeld is toch niet helemaal terecht, schrijven oud-KNMI-weerkundige Kees Dekker en auteur Frieda van Essen in een fraai nieuw boek over de expeditie in 1882-1883. In werkelijkheid hebben Snellen en zijn team wel degelijk veel weergegevens verzameld en het gedrag van het ijs gedurende een seizoen secuur vastgelegd. 'Een nulmeting', noemen de auteurs het materiaal, dat voor een deel voor het eerst uit de KNMI-archieven is opgediept.


Dat die gegevens opdoken, is min of meer toeval. Oud-meteoroloog Dekker is tegenwoordig filatelist en de KNMI-bibliothecaris vroeg hem een paar jaar geleden eens te kijken of een doos vol brieven en krantenknipsels nog interessant voor hem was.


Die doos bleek een historische schat en bevatte een collectie van honderden steunbetuigingen van Nederlanders die in het voorjaar en de zomer van 1883 een reddingsplan voor de vermiste Nederlanders hadden opgezet. 'Kantoorbediende: 1 gulden', aldus een van de lijstjes die geregeld over de inzamelingen in de kranten verschenen. Ook circuleerden er ansichtkaarten met een staatsieportret van de vermiste poolgangers, in vol ornaat met jassen van rendierbont. De foto was uitgegeven door het KNMI en gemaakt tijdens een tussenstop in Noorwegen toen er nog geen vuiltje aan de lucht leek.


De publieke consternatie in Nederland over de verdwenen expeditie in de winter van 1882, stellen Dekker en Van Essen ook vast, staat enigszins in contrast met wat de Nederlanders in de poolnacht in de Karazee er zelf over dachten. 'Er was eerder gelatenheid over de tegenslagen dan paniek of een echt drama.'


Kees Dekker en Frieda van Essen: De Nederlandse Poolexpeditie. Overwinteren op een IJsschots. KNNV Uitgeverij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden