IFFR: Andrea Arnolds Wuthering Heights is sensueel, wreed en obsessief

Ruige natuur, geselende regen, gierende wind. Andrea Arnolds Wuthering Heights - vanaf zondag te zien op het IFFR - is sensueel, wreed en obsessief. Brontë-puristen krijgen het moeilijk. 'Joh, die dialoog van Wuthering Heights is toch irrelevant'

Still uit Wuthering Heights. Beeld null
Still uit Wuthering Heights.

Bijna direct nadat het persbericht de wereld werd ingestuurd - Andrea Arnold verfilmt Wuthering Heights van Emily Brontë - kreeg de regisseur een sms'je van een goede vriend. 'Oh. Mijn. God', stond erin. 'Je zei dat je nooit een boek zou verfilmen, en als je het dan toch doet, kies je een van de beroemdste en moeilijkste boeken ter wereld. Ben je gek of zo?'

'Ja dus', lacht Arnold vrolijk tijdens het filmfestival in Venetië. Maar triomfantelijk is het niet. Integendeel: het lijkt erop alsof ze de vriend met terugwerkende kracht volmondig gelijk geeft. Het was een monsterklus. 'Ik wilde me verliezen in dat boek, ik wilde er een tocht mee ondernemen. En wat was het een tocht...', verzucht ze.

Instinctief
Eerst een kanttekening: op het moment dat zij door een journalist of acht wordt ondervraagd in een zonnige tuin van een Venetiaanse villa, is haar Wuthering Heights krap een paar dagen af. Het is een project waar ze instinctief ja tegen had gezegd, nadat andere regisseurs erop waren stukgelopen. Daardoor had ze de helft minder tijd dan ze gewend was, in een maakproces dat ze tijdens de persconferentie 'vervloekt' noemde.

Nu is de dag na zo'n première-avond met veel bombarie en rode loper altijd een moment waarop bij een regisseur fundamentele twijfel kan toeslaan. Maar Arnold kan bovendien voor het eerst sinds achttien maanden even op adem komen. Voor het eerst is er tijd om na te denken over de keuzes die ze gemaakt heeft bij het verfilmen van de klassieker.

'Het is een ingewikkeld boek. Ongrijpbaar. Zoiets verfilmen is een krankzinnig idee. En volgens mij hoort het ook overdonderend te zijn. Een paar dagen geleden nog vertelde iemand me dat Emily Brontë het nooit had bedoeld voor publicatie. Vandaar dat het zo vrij is, dacht ik toen. Want dat is het: voor een vrouw uit die tijd is het verbijsterend open over verlangens, seksualiteit, identiteit en geweld.' Arnold voelde zich daar eventjes heel vervelend over. Als het een soort gek dagboek was, een privé-zaak, had ze er dan niet af moeten blijven?

Een dag later: 'Mijn gevoel over het boek verandert steeds - het is iets dat constant blijft evolueren en groeien. Ik heb alweer zoveel nieuwe dingen geleerd en bedacht. Ik ben benieuwd of ik iets anders had gedaan als ik langer aan het script had kunnen werken, of er dieper over na had kunnen denken.'

Niet dat ze ergens spijt van heeft, benadrukt ze meteen. Dat snelle werken heeft ook voordelen: 'Het dwingt je om snel knopen door te hakken, om instinctief te werken.'

Onmogelijke liefde
En hoewel sommige keuzes haar niet helemaal lekker zitten, weet ze dat het niet anders had gekund. Arnold kiest er voor om het verhaal volledig vanuit het gezichtspunt van Heathcliff te vertellen, de man die als adoptief zoon wordt opgenomen in de familie Earnshaw en verstrikt raakt in een onmogelijke liefde met dochter Catherine. Alle verwikkelingen die Heathcliff niet waarnam, of die zich buiten het landgoed afspeelden, schrapte ze. Hoe onlosmakelijk ook verbonden met het boek.

Ook beperkte ze zich tot de eerste helft van de roman. 'Terwijl ik ook vind dat het verhaal niet compleet is zonder die tweede helft. Maar het is een dik boek, en ik wist dat het anders niet mogelijk was de film te maken zoals ik het wilde, met de rust en de details. Ik moest wel meedogenloos zijn.'

Met dat soort radicale keuzes heeft Arnold zich het boek inderdaad volledig eigen kunnen maken. Het is opmerkelijk hoe dicht de kostuumfilm ligt bij haar eerdere films Red Road en Fish Tank, toch zo onlosmakelijk verbonden met het huidige Engeland. Rauw-realistisch is haar Wuthering Heights, waarin de schoenen afgetrapt zijn in de Engelse modder en de kleding is versleten.

Ruwe serie
'Haar film is geen nieuwe interpretatie', schreef recensent Peter Bradshaw in The Guardian. 'Het is een poging om iets te creëren dat er was voor het boek, iets waar het boek op gebaseerd zou kunnen zijn, alsof het een ruwe serie van gebeurtenissen is die later geslepen zijn tot een literair juweeltje.'

Brontë-puristen die de roman dus vrij rechtlijnig tot leven willen zien komen, krijgen het moeilijk: dit is misschien wel de gedurfdste, meest compromisloze van alle verfilmingen. Veel van hun geliefde dialogen moesten plaatsmaken voor beelden van ruige natuur, gegromde scheldwoorden en het geluid van geselende regen en gierende wind. Met overdonderende natuurbeelden benadrukt Arnold vooral het sensuele, het wrede en het obsessieve van de liefde tussen Heathcliff en Catherine.

Veroveraar

De jongen, die in het boek werd omschreven als een zigeuner, liet ze spelen door een donkere acteur. 'Ik vond het heel belangrijk dat je voortdurend merkt hoe ontzettend anders hij is dan de familie waar hij terecht komt, en hoe dat bepaalt hoe hij wordt behandeld. Dat wilde ik benadrukken. Het voelt alsof hij als een veroveraar hun wereld binnendringt.'

Voelt, ja, daar gaat het om. Zozeer zelfs dat als een journalist opmerkt dat hij moeite had met het Yorkshire-accent, Arnold grapt: 'Joh, die dialoog is toch irrelevant.'

Ze meent het half. 'Als ik aan mijn scenario werk, weet ik al precies hoe het eruit moet gaan zien, hoe ik gevoelens of emoties wil overbrengen. Hier wilde ik de natuur van de Yorkshire Moors een onlosmakelijk onderdeel maken van het verhaal. Kijk, er staat natuurlijk niet letterlijk in het script: er loopt een kever over de grond. Dus ik stond voortdurend om me heen te kijken en te roepen. Robbie (Ryan, cameraman - FS) een mol! Robbie, een vlinder! Robbie, ganzen! Ganzen! Kom snel!'

Het is precies die spontaniteit waar Arnold naar zoekt. 'Film is een ontzettend doordacht medium, maar ik geloof dat je binnen de kaders nog steeds instinctief kunt werken. Ik probeer voortdurend situaties te creëren waarin ik die vrijheid heb.'

Het is de manier om films zo 'echt' mogelijk te maken, legt ze uit. En dat is haar voornaamste streven, elke keer. Vandaar ook dat ze het liefst met amateuracteurs werkt. James Howson, die de oudere Heathcliff speelt, vond ze via een open auditie, maar ze kan tijdens een castingperiode urenlang naar geschikte, authentieke gezichten speuren, op een station of in de trein. Ook al vervloekt ze zichzelf altijd als er dan op de eerste draaidag vijf van die amateurs haar verwachtingvol aankijken. 'Zoiets blijft natuurlijk een enorm risico.'

Maar haar ogen glinsteren opgetogen als ze dat zegt. Want hoewel ze zelf haar grootste criticus is, weet ze natuurlijk ook: het verstand op nul zetten, risico's nemen en gáán, precies datgene waartoe ze bij Wuthering Heights toe werd gedwongen, levert ook prachtige momenten op.

Misschien heeft ze het, net als Brontë, wel nodig. 'Als ik schrijf, doe ik ook alsof niemand het ooit zal zien. Dan pas ben ik zo eerlijk en open als ik kan zijn.'

Bekijk wanneer Wuthering Heights wordt vertoond.

Andrea Arnold. Beeld null
Andrea Arnold.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden